Khi ánh sao mai còn ẩn hiện trên bầu trời đông bắc thì cũng là lúc những người thợ lò của Công ty than Hà Lầm (Quảng Ninh) bắt đầu một ngày lao động mới.
Khoác lên người bộ quần áo bảo hộ, với đầy đủ đèn, bình tự cứu, ủng chống thấm và phần ăn giữa ca, họ đồng thanh hô hiệu triệu: "An toàn! An toàn! An toàn!", rồi khẩn trương ùa vào những cánh cửa lò dài hàng chục kilômét, đã có tuổi thọ đến nửa thế kỷ để hoà vào những gương, vỉa và tầng than mới.
Đường hầm thăm thẳm
Người thợ đào than.
Tuy đã chuẩn bị tinh thần trước và lấy hết lòng can đảm, thế mà lúc bước vào cửa lò số 29 là khi những tia sáng của bầu trời yếu dần, tỉ lệ thuận với những sải chân, tôi vẫn thấy rờn rợn, cảm giác gai người, không ngờ hầm lò lại tối tăm và ẩm ướt đến thế. Trên đầu, những mạch nước đua nhau chảy xuống, khi róc rách, lúc ào ào xối xả...
Qua tầm sáng của ánh đèn đeo trên đỉnh đầu, thỉnh thoảng mắt tôi lại chạm phải những tấm biển với dòng chữ màu đỏ: "Chú ý điện trần 275V thấp, nguy hiểm!".
Bỏ qua cả cái nguyên tắc kiệm lời của những người đi lò chuyên nghiệp, anh Cự nói với tôi: "Đây là đoạn đường hầm chắc chắn nhất đấy, không cần cột chống! Toàn là đá FP8, chúng tôi đã dùng khoan neo khoan chéo vỉ, sau đó phun bêtông vào. Nó được khai phá từ những năm 60 của thế kỷ trước.
Thời kỳ đế quốc Mỹ đánh phá miền Bắc ác liệt nhất, tất cả các phòng ban của công ty và hàng vạn người dân đều sơ tán vào đây. Nhờ có hầm đá này mà hạn chế được thấp nhất thương vong, để duy trì sản xuất".
Câu chuyện về hầm lò của anh Cự đã làm tôi vững tin. Khi chúng tôi đứng trước cánh cửa sắt, bằng một động tác hết sức thành thục, anh mở cánh cửa ra và nói: "Mời nhà báo vào thăm lò chợ 89! Đây là một trong những khai trường sôi động nhất của chúng tôi".
Như sợ tuột mất người dẫn đường duy nhất của mình, tôi cũng nhanh chân lách theo anh. Cánh cửa sắt đóng lại. Ngay lập tức toàn bộ cơ thể tôi như bị trượt xuống vực sâu. Trong lúc tôi còn đang hoang mang chưa biết xoay xở thế nào, anh Cự vẫn rất bình thản nói: "Chúng ta đang trượt trên 23 độ dốc và trên đà xuống dưới độ sâu -50m so với mực nước biển. Nếu khó đi, anh có thể bám vào ống dây dịch bơm vào kích thuỷ lực cho khỏi ngã". Đúng là chết đuối vớ được cọc! Rồi tôi cũng tuột hết con dốc đen ngòm.
Dưới tầng vàng đen
Gắng hết sức bình sinh, tôi mới theo kịp người thợ già đã 54 tuổi này và trong đầu vẫn đang thắc mắc, không biết những người công nhân khai mỏ chiều hôm qua tôi đã nằng nặc đòi Ban giám đốc công ty cho gặp bằng được đâu rồi.
Bỗng nhiên, trước mặt tôi hiện ra những đốm sáng cứ loang loáng giao nhau "gật gù lên xuống". Anh Cự nói vào tai tôi: "Anh em công nhân đấy!".
Phải tiến thêm 10 bước nữa, tôi mới nhận ra đó là những con người đang trong tư thế gò mình áp mặt vào hai bên thành hầm. Những cánh tay thoăn thoắt xẻng lao vào gương than, xúc hắt vào hệ thống băng tải để vận chuyển ra dây chuyền chế biến.
Dưới lớp áo bảo hộ khá dày, ngực người thợ nào cũng đang phồng lên xẹp xuống theo hơi thở, mặt ai cũng đã bị bụi than và mồ hôi trộn vào nhau, tạo thành một lớp sáp đen nhánh, khi gặp tia ánh sáng của những ngọn đèn lò soi vào đều đua nhau phát ra những tia sáng lấp lánh óng ánh. Lúc này, hai cánh mũi tôi cứ thi nhau phập phồng đóng mở, còn ngực thì như bị một vật gì đó đè lên mỗi lúc một nặng thêm. Có lẽ áp suất dưới hầm lúc ấy phải lên tới 5 atmosphere! Không để ý đến xung quanh, những người thợ vẫn mê mải làm việc, chỉ đến khi anh Cự giới thiệu tôi với anh em, họ mới tạm ngừng tay.
Thợ đợi nổ mìn.
Cũng vừa đúng lúc nghỉ giải lao giữa ca, tất cả tranh thủ ăn bồi dưỡng, đồng thời để thợ vào bắn mìn mở gương than mới. Một anh công nhân nói: "Thợ lò bọn tớ có nhiều điều tự hào lắm, nhưng sướng nhất vẫn là được mặt nhọ, tay đen, vì chỉ có lúc như vậy thì mới có than để xuất. Vợ con mới có cái để ăn, Nhà nước mới có nguồn thu".
Bên những người thợ trẻ và trong không khí tếu táo này, dường như ai cũng trẻ ra, tôi chợt nhận thấy họ là những người chưa bao giờ già. Ai cũng như ai, dù cố để ý nhưng tôi không tài nào phát hiện ra được người nào là già nhất. Phải đến khi anh Khẩn tự giới thiệu mình là Phó Quản đốc chỉ huy công việc khai thác ở Khai trường 89 này, đã có 26 năm tuổi thợ, trong đó thâm niên chỉ huy là 15 năm.
Như đã rất thân tình, anh tâm sự: "Những người thợ lò chúng tôi, mỗi lần vào hầm như là ra trận vậy, lúc nào cũng phơi phới "thợ lò vào ca ba, trăng sáng đường treo đầu núi".
Khi đã đổ mồ hôi vào những đường hầm rồi, thì không một người thợ nào có thể quên được phút giây thông lò. Lúc đó, hai đầu lò cứ đua nhau đào và những tiếng thình thịch từ đầu bên kia dội lại làm chúng tôi sung sướng lắm. Ngày ngày, anh em thợ lò vẫn gặp nhau, nhưng khi thông lò vẫn chẳng ai kìm được niềm vui, cứ ôm ghì lấy nhau mà không nói được gì, mặc cho bụi than sàng trên đầu".
Giọng anh bỗng dưng chùng xuống: "Thế nhưng, đời người thợ cũng không thể tránh được những tai nạn xảy ra, như chuyện bị than rơi hay thiết bị đè vào, sứt chân gãy tay là chuyện bình thường, thậm chí còn thiệt mạng.
Mỗi năm, công ty cũng xảy ra một vài vụ, mặc dù Hà Lầm được coi là một trong những đơn vị có công tác an toàn sản xuất đứng đầu trong ngành than ở nước ta. Mỗi người thợ ở đây, đều được trang bị một bình tự cứu để phòng khi gặp những trường hợp gặp ác khí.
Trong lò chợ, chúng tôi được hưởng gió tươi tiêu chuẩn tốc độ gió lớn hơn hoặc bằng 0,15/giây và lưu lượng 6m3/phút, do vậy mà hạn chế được nhiều tai nạn ác khí. Còn những tai nạn nặng thì chúng tôi được trang bị băng, nẹp, dụng cụ sơ cứu và cả số điện thoại của đội cấp cứu mỏ nữa".
Câu chuyện về an toàn của anh Khẩn bị cắt ngang bởi một đám than ở nóc hầm cao 2,2m đổ ụp xuống, chỉ cách chỗ tôi và hơn chục người thợ đang ngồi có 2m. Bụi bốc lên mù mịt, trùm lên tất cả mọi người. Rất may, ai cũng đội mũ bảo vệ nên không hề hấn gì. Một công nhân nói: "Chuyện bình thường ý mà, bọn em ở đây quen rồi".
Đợi lớp bụi lặng đi, anh Khẩn nói tiếp: "Trong lao động ở hầm mỏ, việc gì cũng cần đến cơ bắp, nhưng các thao tác thì phải tuân thủ theo nguyên tắc an toàn, chỉ một phút mất tập trung trong khi chuyển cột chống là người công nhân sẽ bị cả núi đất đá đè lên, còn trong lúc khấu than từ gương ra, nếu thấy hiện tượng vặn những thanh vì chống, chúng tôi phải ngừng sản xuất ngay để khắc phục sự cố, chỉ lơ là một chút sẽ xảy ra tai nạn, thậm chí có khi người thợ phải trả giá bằng chính mạng sống của mình".
Một kíp làm việc trong Khai trường 89 này có khoảng 60 người. Sản lượng xuất sau 8 tiếng đạt trung bình từ 180 - 240 tấn than thành phẩm. Trong lúc tôi đang còn trò chuyện với anh em công nhân thì anh Cự vẫn không ngừng công việc kiểm tra an toàn. Anh liên tục chỉ đạo anh em khi thì chỉnh lại vì chống, bắn lại những thanh bin gác lò, giăng thêm những tấm lưới B41 trên nóc, nắn lại đường băng chuyền...
Đang lúc tay chỉ, miệng nói, bỗng anh Cự quát lớn: "Lên ngay, chỗ ông ngồi dưới đó à? Có biết chỗ đó là chỗ nào không mà ngồi nghỉ? Muốn chết phải không?". Thì ra, có một anh thợ trẻ thấy mát đã ngồi ngay vào cửa thông gió và cũng là đường vận chuyển cột chống xuống. Chẳng may người ở trên lao cột xuống thì rất nguy hiểm.
Mắng anh thợ trẻ còn non kinh nghiệm xong, anh Cự quay sang giải thích với tôi: "Đây là lò chợ nên công việc vẫn chưa ăn thua gì, nếu là khai trường lò đá thì còn khắc nghiệt hơn nữa. Cấu tạo địa lý ở khu vực lò đá phức tạp, than và đá kẹp vào nhau, phải mở đường qua những vỉa đá để khấu than ra. Ở đó toàn lò độc đạo, phải bơm gió bằng quạt, bụi đá phủ trắng người, tiếng máy khoan, máy cào làm rung núi, ù hết cả tai, phải là những thợ kỳ cựu mới đáp ứng được những công việc ở lò kiểu như thế. Sắp tới, công ty còn nghiên cứu để đưa vào khai thác hệ thống lò giếng đứng có độ sâu 350m dưới mực nước biển".
Sau nhiều giờ đồng hồ dưới những tầng than, mắt tôi đã dần quen với bóng tối. Hoà mình vào dòng những người thợ tan ca, tôi thấy bước chân của mình đã bắt đầu đau nhức, lỗ mũi thì tắc nghẹt, từ đầu đến chân tôi được phủ một lớp cám than. Đem trả đèn lò, bình tự cứu cho nhà đèn, trút bỏ bộ quần áo bảo hộ để những người phục vụ đưa vào hệ thống giặt sấy công nghiệp, tôi đi theo những người thợ xuống khu vực xông hơi.
Đứng dưới vòi nước nóng đang xối lên toàn thân mình và những người xung quanh, những bụi than đang bị bóc dần ra khỏi cơ thể, tôi thấy như đang trút được gánh nặng. Và hiểu ra rằng, sẽ còn rất nhiều thế hệ nữa bất chấp hiểm nguy, sẵn sàng chui xuống những độ âm hàng trăm mét để tìm và khai thác vàng đen cho cuộc sống công nghiệp hôm nay.
