“Quần Anh nổi tiếng từ xưa/Biển đình Phong Lạc, bia chùa Phúc Lâm” - Trên đường từ thành phố Nam Định về huyện Hải Hậu, Thái - lái xe của Báo Nam Định - đọc cho tôi nghe hai câu ca dao này và bảo: “ - Cái tên Quần Anh gắn liền với lịch sử mở đất của người Hải Hậu. Vì thế, rồi anh sẽ thấy, người dân ở đây tự hào với truyền thống cha ông lắm!”.
Nghe bạn nói, tôi chợt thấy lòng mình bồi hồi. Đây là lần đầu tiên tôi về thăm quê hương đồng chí Vũ Văn Hiếu, Bí thư đầu tiên của Đặc khu ủy Vùng mỏ Quảng Ninh, người đã trở thành biểu tượng về lòng trung thành với lý tưởng cách mạng của Đảng mà hầu như các thế hệ tuổi trẻ Quảng Ninh đều biết. Vì thế, được về nơi đã sinh thành, nuôi dưỡng tuổi ấu thơ của đồng chí Vũ Văn Hiếu, tôicứ có cảm giác thân quen, như đang về thăm quê hương mình vậy...
Tượng đài đồng chí Vũ Văn Hiếu của tác giả Mai Ngọc Trọng (dựng lần đầu tiên, năm 1990) tại Hà Tu, TP Hạ Long.
Theo gợi ý của đồng chí Bí thư Huyện ủy, chúng tôi quyết định về xã Hải Anh, quê hương của đồng chí Vũ Văn Hiếu, trước. Hải Anh vốn xưa là nơi 4 cụ tổ Trần Vu, Vũ Chi, Hoàng Gia, Phạm Cập đến định cư để mở ra vùng đất Hải Hậu ngày hôm nay. Và cái tên Hải Anh bắt nguồn từ tên gọi của vùng đất mới cách đây gần 500 năm (năm 1511): Quần Anh xã! Về sau, mới đổi thành xã Quần Phương, rồi Hải Anh...
"- Quần Anh có nghĩa là nơi tụ hội những anh tài" - Bác Trần Ngọc Điều, một cán bộ bộ đội biên phòng nghỉ hưu, giờ là báo cáo viên của Đảng ủy xã, nói khi đưa chúng tôi đến thăm khu lưu niệm đồng chí Vũ Văn Hiếu: "- Anh thấy đó, từ bao đời nay, vùng đất này đã sản sinh không ít những anh tài giúp dân, giúp nước. Và bác Hiếu là một trong những người con ưu tú đó!"
Khu lưu niệm đồng chí Vũ Văn Hiếu đặt sát cạnh ngôi nhà của ông bà Vũ Viết Giản và Vũ Thị Yểng, thân sinh của đồng chí. Đây là nơi cậu bé Vũ Văn Hiếu cất tiếng khóc chào đời và sống những năm tháng tuổi thơ cho đến khi rời quê hương lên Thái Nguyên năm 9 tuổi. Khi chúng tôi đến, những người thợ xây dựng đang gấp rút hoàn thành nốt những công đoạn cuối cùng để kịp đưa khu lưu niệm vào khánh thành vào 20-3 tới. Còn trong căn nhà nhỏ bé của gia đình, lâu nay vẫn được coi là nhà lưu niệm, cùng với từ đường dòng họ Vũ là bàn thờ người chiến sĩ cộng sản Vũ Văn Hiếu và rất nhiều hiện vật, tranh, ảnh về đồng chí. Ở vị trí trang trọng trong căn nhà là bức trướng ghi câu nói nổi tiếng của cố Tổng Bí thư Lê Duẩn về đồng chí Vũ Văn Hiếu: "Đồng chí Hiếu là một đồng chí sống vì Đảng mà chết cũng không rời Đảng"... Và tôi rưng rưng khi ngắm nhìn tấm ảnh chụp bức tượng đài "Trao áo" dựng tại nghĩa trang Hàng Dương (Côn đảo) năm 1976. Bức tượng đài lấy cảm hứng sáng tạo từ câu chuyện đồng chí Vũ Văn Hiếu trước lúc chết tại nhà lao Côn Đảo, còn trao lại cho đồng chí mình tấm áo duy nhất, với lời trăng trối: "- Tôi nghĩ kỹ rồi, chỉ còn có việc này là tôi còn cống hiến cho Đảng, sao đồng chí không nhận? Tôi có chết trần truồng cũng không sao, áo đây đồng chí mặc lấy để sống mà làm việc cho Đảng...". "- Thật không có gì sánh nổi với tấm lòng người chiến sĩ cộng sản! Chỉ có tình yêu, lòng trung thành vô hạn với lý tưởng cao đẹp nhất mà mình đã chọn thì con người ta mới có những hành động như thế!"- Tôi chợt nhớ ai đó đã từng nói như vậy về câu chuyện cảm động này...
Một điều nữa khiến tôi càng cảm thấy gần gũi, thân quen là trong căn nhà của gia đình đồng chí Vũ Văn Hiếu có rất nhiều những hiện vật, tranh, ảnh v.v. gắn với Quảng Ninh, nơi đồng chí từng hoạt động cách mạng. Đó là bức tượng đồng chí được tạc bằng than đá đặt trên bàn thờ; là những bức ảnh về Vùng mỏ hôm qua, hôm nay v.v... Và với riêng tôi, thêm một điều để xúc động nữa là trong số các hiện vật, tranh, ảnh được trưng bày có bức ảnh tôi chụp tượng đài Vũ Văn Hiếu (được dựng lần đầu vào năm 1990) đặt tại Hà Tu (TP Hạ Long) của tác giả Mai Ngọc Trọng... Thấy tôi chăm chú nhìn bức ảnh, cụ Hoàng Thị Mùi, cháu dâu gọi đồng chí Vũ Văn Hiếu là bác, người trông nom khu nhà lưu niệm, kể lại:
" - Tôi còn nhớ hồi ấy, khi người ta đưa bức tượng ông Hiếu về (là bức tượng làm mẫu trước khi dựng -QH), mọi người trong nhà rất xúc động. Ông Sách (em trai đồng chí Vũ Văn Hiếu nay đã mất -QH) ôm bức tượng, nước mắt rưng rưng..." .
Tôi hỏi cụ Mùi về đồng chí Vũ Văn Hiếu, cụ lắc đầu bảo: Mãi đến năm 1944 cụ mới về làm dâu nhà họ Vũ nên không biết mặt ông Hiếu. Chỉ nghe mọi người kể rằng hồi ông Hiếu được tha tù về sống quản thúc tại quê nhà, chỉ trong thời gian ngắn nhưng ông chẳng ngồi yên bao giờ! Hết dạy chữ cho thanh niên trong làng, lại tập võ... "- Ông giỏi võ lắm!"- Cụ Mùi nói: "-Một bàn tay ông đâm xuyên qua cả thân cây chuối hột to đùng..." (!). Tôi chưa thấy tài liệu nào viết về đồng chí Vũ Văn Hiếu nói đến điều này. Phải chăng, cũng như những người anh hùng có công với nước, cuộc đời của người chiến sĩ cộng sản đã bắt đầu được phủ một bức màn huyền thoại rồi chăng?
Mải trò chuyện, chúng tôi quên mất cả thời gian đã quá trưa. Bác Điều giục tôi ra xe... "-Để còn kịp tới Đền thờ Tứ tổ, đến chùa Lương, cầu Ngói... nữa chứ!"- Bác bảo thế. Hình như với người dân gốc Quần Anh như bác Điều này, công trạng của những người dân trong làng, dù là từ thuở xa xưa hay hôm nay, thì đều có gốc rễ từ truyền thống quê hương. Tôi cảm nhận điều ấy từ ánh mắt tự hào đến nụ cười rạng rỡ của bác khi nói về mảnh đất và con người nơi đây. Bác bảo, hồi Tỉnh ủy Nam Định tổ chức thi báo cáo viên giỏi, bác chọn ngay cho mình đề tài về cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí Vũ Văn Hiếu...
"-Tôi muốn từ những hiểu biết về đồng chí Vũ Văn Hiếu để mọi người thêm tự hào về quê cha đất tổ" - Bác Điều tâm sự: "- Để mỗi một người con đất Quần Anh này (bác Điều có vẻ rất thích cái tên cổ của cha ông xưa đặt cho quê hương-QH) khi xa quê luôn nhớ về quê và trong khả năng có thể, hãy làm rạng danh cho quê...". Tôi hỏi bác về giải thưởng cuộc thi lần đó, bác cười: "-Chỉ được giải C thôi, nhưng điều đó không quan trọng bằng việc nhờ có cuộc thi mà tôi hiểu thêm rất nhiều về đồng chí Vũ Văn Hiếu, người con của quê hương Quần Anh...".
Trời vẫn mưa rả rích, nhưng chúng tôi vẫn làm một cuộc "vãn cảnh làng "cùng bác Điều đến chùa Lương, Đền thờ Tứ tổ, cầu Ngói... Mỗi một cảnh vật ở đây đều gợi cho chúng tôi về một vùng quê giàu truyền thống văn hóa. Tại chùa Lương (còn gọi là chùa Phúc Lâm), tôi rất ngạc nhiên khi nhà sư trụ trì lại là một phụ nữ vẫn còn nhiều nét xuân sắc. Bác Điều bảo rằng nhà sư tên là Mận, Thích Đàm Mận. Nhà sư vốn là một người lính từng tham gia chiến đấu ở chiến trường miền Nam thời chống Mỹ. Sau khi phục viên mới theo đường tu hành! Hiện là Ủy viên HĐND, Ủy viên MTTQ, Ủy viên Hội Chữ thập đỏ và hội viên Hội Cựu chiến binh xã. Chúng tôi trò chuyện cùng nhau. Nhà sư hỏi về công việc chuẩn bị khánh thành khu lưu niệm đồng chí Vũ Văn Hiếu. Bà bảo: Đến hôm ấy, bà sẽ đến để làm lễ hô thần nhập tượng chođồng chí Vũ Văn Hiếu...Tôi nghe và thấy thật thú vị khi nghĩ rằng: Vào ngày 20-3 tới, trong lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh của đồng chí Vũ Văn Hiếu được cử hành trang nghiêm, hiện đại vẫn có những nghi lễ của nhà Phật mang đậm chất tín ngưỡng... Phải chăng, ở đây đã có sự hòa quyện giữa văn hóa cổ truyền với hiện đại? Phải chăng, với người dân đất Việt thì những người có công với dân, với nước đều được tôn thờ? Mà như thế thì rõ ràng những chiến sĩ cộng sản như đồng chí Vũ Văn Hiếu thật đáng để tín ngưỡng... -Tôi cứ nghĩ vẩn vơ như thế trên đường trở về Huyện ủy...
Cụ Hoàng Thị Mùi, cháu dâu của đồng chí Vũ Văn Hiếu, người đang trông coi khu từ đường dòng họ Vũ và nhà lưu niệm đồng chí Vũ Văn Hiếu.
