Một con đường nhỏ men theo những bờ ruộng dẫn chúng tôi vào khu vườn rừng của gia đình ông Phạm Văn Hà ở thôn Làng Ruộng, xã Đại Bình, huyện Đầm Hà. Vốn cũng chỉ là một vườn rừng bình thường như bao vườn rừng khác, nhưng vài chục năm trở lại đây, khu vườn rừng này trở nên nổi tiếng; bởi nó đã thành nơi trú ngụ của những đàn cò (cuốn ''Đầm Hà xưa và nay" viết là có tới 6-7 ngàn con). Cò mẹ, cò con, cả một vạt rừng san sát những cánh cò...
Cò đậu san sát cả cánh rừng.
Và thật mừng cho ông Hà là mỗi ngày cò lại kéo về khu vườn nhà ông một nhiều. Thực tình ông cũng không lý giải nổi, bởi chỉ tính riêng Đầm Hà đã có tới hàng trăm khu rừng giống như khu rừng nhà ông, mà chẳng thấy mảy may một cánh cò. Có người mua cò về, cắt lông cánh rồi thả sống tự nhiên, cung cấp thức ăn đầy đủ, nhưng khi đủ lông, đủ cánh, chúng lại bay đi mất. Và có lẽ, cho đến nay, khu vườn rừng nhà ông Hà là “vườn cò” duy nhất ở Quảng Ninh!
Dẫn tôi đi thăm vườn cò, một khu rừng hỗn hợp nhiều loại cây, trong đó nhiều nhất là tre, dóc, ông Hà bảo: - Khác với nhiều giống chim khác, cò làm tổ rất ''cẩu thả''; chúng chỉ nhặt một ít rác phủ lên trên mấy khóm lá lua xua của cây tre, cây dóc, vốn đã gần giống như cái tổ cò, là xong. ''- Tổ cò ''tuyềnh toàng'' vậy, nên cò con hay bị rơi xuống đất lắm!'' - Ông Hà vừa nói vừa thận trọng nhặt một chú cò con lên, phủi hết bụi trên mình chú chim non, rồi nhẹ nhàng đặt nó đậu lên một cành dóc. Ông bảo làm thế để chim mẹ đi kiếm ăn về tìm thấy sẽ đưa con về tổ... Tôi nhìn ra xung quanh, hàng ngàn con cò đậu trắng cả cánh rừng. Cả vườn cò giống như cái chợ vỡ với đủ loại tiếng kêu của cò con, cò mẹ, cò bố v.v... Có vẻ như chúng chẳng thèm để ý đến sự có mặt của chúng tôi; thậm chí, có chỗ chúng tôi tới gần sát đến nỗi tôi có cảm tưởng chỉ cần kiễng chân lên cũng túm được một chú cò nào đó...
Chuyện về những chú cò trong vườn rừng, ông Hà kể cho tôi nghe với một tình cảm thật trìu mến. Suốt gần ba mươi năm nay ông lo lắng, chăm chút cho chúng nên thành gắn bó, thân thuộc. Nhưng đây không phải là công việc làm ăn để ''phát triển kinh tế” như người ta thường nói. Đàn cò hầu như chẳng mang lại cái lợi gì đáng kể cho ông Hà. Nhiều người nói kháy ông là rỗi hơi đi ''bắt tép nuôi cò'' để ''cò ăn cò béo cò dò lên cây''(!).
Dẫu biết như vậy, ông Hà vẫn không nản chí. Ông kể, cách đây mấy năm, có một “đại gia” không biết từ đâu đến, mặc cả với ông, giá bao nhiêu cũng được, chỉ cần ông cho phép người của ông ta tự do vào săn cò phục vụ cho cửa hàng đặc sản... Nhưng ông Hà kiên quyết chối từ? Ông chấp nhận ở ngôi nhà đắp bằng đất như hiện tại chứ không chịu “gật đầu đút túi mấy trăm triệu” cho người ta tàn sát đàn cò. Nhiều năm trước đây, khi Đầm Hà chưa tách ra từ huyện Hải Hà, đường lên huyện thì xa, bọn săn cò thì đông, có lúc chúng kéo đến hàng chục đứa, mang cả bao tải đến đây săn cò. Ông Hà phải huy động hết cả con cháu ra bảo vệ cò. Nhiều buổi đi làm đồng, chỉ cần nghe tiếng súng là ông vội vã vác cuốc chạy về khu vườn cò. Dường như đàn cò cũng hiểu tấm lòng ông mà kéo về ngày một đông. Nhất là từ năm 2001, khi báo chí nhắc nhiều đến ''vườn cò ông Hà'' và huyện đã có những động thái tích cực hơn nhằm tạo điều kiện để ông Hà chăm sóc, bảo vệ đàn cò. ông Hà được nhận hỗ trợ 80 nghìn đồng/tháng tiền công bảo vệ vườn cò. ''- Có thêm khoản trợ cấp là quý rồi! Nhưng quý hơn là ở chỗ từ đó việc tôi bảo vệ đàn cò đã “danh chính, ngôn thuận”, được chính quyền nhà nước phân công... Chính điều đó cũng phần nào làm những kẻ sắn bắn trộm phải e dè...!'' - Ông Hà nói với tôi. Chỉ có điều, như ông nói, số tiền đó ông cũng chỉ được nhận trong 7 tháng rồi... thôi!(?).
- Ai sẽ thay tôi trông nom đàn cò!''- Ông Hà đột ngột hỏi tôi, dù vẫn biết tôi không trả lời được câu hỏi này. Đến nay, tuổi ông đã cao, một chân lại mang thương tật, ông chẳng còn đủ sức để hăng hái như trước nữa. Những buổi chiều, ông đứng lặng đầu vườn, mắt rớm lệ nhìn theo những cánh cò. Dường như ông đang nhẩm đếm xem đã bao nhiêu con cò buổi sáng bay đi, rồi bao nhiêu con trở về? Ông mong sao đừng con cò nào bị vướng bẫy, hay lạc vào đạn của bọn săn trộm...? Ông lo cho đàn cò trong nay mai liệu có ai bảo vệ? Các con ông giờ đã khôn lớn, chúng chẳng thiết tha với đàn cò như ông. Nghĩ cũng phải, nào chúng có được gì đâu! Suốt mấy chục năm qua ông còn khoẻ, ông lặng lẽ chăm sóc, bảo vệ đàn cò được. Nhưng rồi một ngày nào đó, khi ông kiệt sức và nằm xuống, đàn cò vẫn còn hay chúng sẽ tan tác dưới bàn tay tàn sát của những kẻ săn trộm? - Chia tay ông Hà, tôi đọc thấy trong mắt ông nỗi niềm canh cánh ấy?
* Thay lời kết
Sau chuyến đi thăm vườn cò của ông Hà, chúng tôi có buổi làm việc với UBND huyện Đầm Hà. Một lãnh đạo huyện tâm sự: ''- Đầm Hà cũng có những thế mạnh để phát triển du lịch; như đảo Đá Dựng, khu di tích Đồn Đen, Đồn Đỏ v.v... đều có thể làm điểm tham quan được! Và cả vườn cò nhà ông Hà trước đây cũng đã được huyện đánh giá như một tiềm năng du lịch. Nhưng ngặt một nỗi huyện không có khả năng phát triển du lịch, chỉ trông chờ vào các nhà đầu tư đến Đầm Hà...''(!).
Khi được hỏi về số tiền trước đây ông Hà được hưởng nhưng tại sao bây giờ lại không còn, đồng chí lãnh đạo huyện cho biết: ''Đây là tiền huyện hỗ trợ cho ông Hà chứ không phải tiền lương! Và vì là ''tiền hỗ trợ'' nên lúc có lúc không cũng bình thường. Bởi việc trả lương cho ông Hà... không biết chi vào khoản nào''(!).
Như thế, trước mắt đàn cò vẫn chỉ biết trông chờ vào sự nhiệt tình, yêu mến chúng của những người như ông Hà! Điều đó thật bấp bênh! Theo thiển nghĩ của chúng tôi, vấn đề ở đây không phải là chuyện hỗ trợ hay không hỗ trợ cho ông Hà một khoản tiền nào đó và cũng không phải là ngồi để bàn xem hỗ trợ bao nhiêu thì đủ! Điều quan trọng là huyện Đầm Hà cần nhìn nhận, đánh giá một cách đầy đủ, trên cơ sở khoa học, về giá trị của vườn cò trong hiện tại cũng như tương lai, khi mà cả tỉnh giờ chỉ duy nhất có một vườn cò như thế! Từ đó có chính sách bảo vệ hợp lý, bền vững! Xin đừng để cơ hội ''trời cho'' này bị tuột mất!
