Nguyễn Xuân Việt sinh ra ở làng chài Thành Công, thị xã Hồng Gai (nay là TP Hạ Long) xuất thân trong một gia đình bần ngư đông con, mới học hết lớp 5, Việt đã từ biệt mái trường để đến với mái chèo làm xã viên HTX đánh cá Thành Công. Anh được tín nhiệm bầu làm Bí thư chi đoàn của HTX, phụ trách thuyền đánh cá đầu tiên do “Thanh niên quản lý”.
Sau đó năm 1965, anh chuyển từ HTX đánh cá sang làm công nhân mỏ Than Hà Lầm. Và tháng 7-1967, chàng công nhân Nguyễn Xuân Việt tình nguyện gia nhập bộ đội trong Binh đoàn Than chi viện cho chiến trường miền Nam. Ông Nguyễn Viết Tiến, anh trai của Nguyễn Xuân Việt, nay là Bí thư chi bộ khu 7, phường Cao Xanh (TP Hạ Long), kể:
- Đầu năm 1968, trước khi đi B, chú ấy được cấp trên cho nghỉ phép 10 ngày về thăm bố mẹ đang sơ tán ở Vũ Oai (Hoành Bồ). Mới được 7 ngày, Việt đã từ biệt cha mẹ, để về đơn vị chuẩn bị lên đường đi Nam. Không ngờ ngày đó cũng là ngày cuối cùng chú ấy gặp gia đình! Cùng một lúc, vào giữa năm 1972, gia đình nhận được 2 giấy báo tử của 2 con trai Nguyễn Xuân Việt và Nguyễn Đình Khôi. Người cha cắn răng không khóc, còn bà mẹ thì ngất đi vì quá đau đớn. Chiến tranh chống Mỹ kết thúc, gia đình vẫn không biết các con trai mình nằm ở nghĩa trang nào. Thế rồi 25 năm sau, khi Tỉnh đội Kon Tum chuyển Quyết định số 1305/KT-CTN của Chủ tịch Nước ký ngày 23-7-1997, phong tặng liệt sỹ Nguyễn Xuân Việt là Anh hùng LLVT thì cha mẹ người Anh hùng đã không còn nữa. UBND thành phố Hạ Long tổ chức lễ truy điệu cho người Anh hùng, có sự chứng kiến của anh em họ hàng và Công ty Than Hà Lầm...
Theo những gì còn lại trong tư liệu về Nguyễn Xuân Việt thì thời gian quân ngũ của anh tính từ ngày gia nhập bộ đội (7-1967) đến lúc hy sinh chỉ có 3 năm 8 tháng. Thế mà với quãng thời gian ấy, anh đã kịp tham gia chiến đấu, phục vụ chiến đấu gần 30 trận. Trong đó có 12 trận lớn, có ý nghĩa quan trọng mà anh trực tiếp chỉ huy. Ngay từ trận đầu gặp địch trên đường hành quân về bổ sung cho Đặc công Kon Tum, Nguyễn Xuân Việt đã cùng đơn vị đánh tan quân địch đổ bộ xuống núi Ngọc Rô. Riêng Việt đã bắn cháy 2 máy bay lên thẳng. Hai lần đơn vị làm lễ tang truy điệu sống cho anh trước khi xuất kích. Ba lần bị thương vẫn không rời trận địa. Trận đánh ngày 16-3-1971 vào sân bay Kon Tum, đại đội trưởng Nguyễn Xuân Việt chỉ huy mũi chính diện, bị thương nặng, anh em đề nghị khiêng anh ra khỏi trận địa, nhưng anh không nghe. Giao quyền chỉ huy cho đại đội phó, một mình anh nổ súng, thu hút hoả lực địch để đơn vị phát triển tấn công. Anh hy sinh khi bị thương đến lần thứ hai, nhưng đơn vị giành chiến thắng. Mới 24 tuổi đời (1970) Nguyễn Xuân Việt đã được đề bạt thượng uý, đại đội trưởng, được thưởng 3 Huân chương Chiến công Giải phóng Hạng Nhất, nhì, ba. Gần 4 năm quân ngũ, cả 4 năm Nguyễn Xuân Việt đều được tặng danh hiệu Chiến sỹ thi đua Mặt trận Tây Nguyên....
Có thể nói, cuộc đời quân ngũ của Anh hùng liệt sỹ Nguyễn Xuân Việt thật oanh liệt. Anh xứng đáng để thanh niên Quảng Ninh thế hệ hôm nay noi gương, học tập!
