Nằm bên vùng cửa biển Đường Hoa, đình Cái Tó lưu giữ ký ức về một làng chài cổ, nơi bao thế hệ gửi gắm niềm tin vào tiền nhân, thần biển và những mùa khơi bình an.
Đình Cái Tó, thường gọi là đình Tó, nằm ở thôn Cái Tó, xã Đường Hoa. Tên đình gắn với vùng đất có vụng biển lớn, nước sâu, kín gió, thuận lợi cho thuyền bè ra khơi, cập bến, tránh gió. Trước năm 1945, Cái Tó thuộc tổng Đầm Hà, châu Hà Cối, tỉnh Hải Ninh. Đình Tó từ lâu đã gắn bó với đời sống cư dân trên dải ven biển Đông Bắc.
Đằng sau tên gọi mộc mạc ấy là câu chuyện về ngôi đình “đi cùng” cộng đồng qua bao biến động. Theo lời kể của các cụ cao niên địa phương, đình Tó từng nhiều lần di chuyển. Từ ngôi đình nhỏ bằng cột gỗ, tranh tre, lá nứa gần khu vực nay là nhà văn hóa thôn 2, đình được chuyển sang vùng Đầm La, rồi đưa về thôn Cái Tó khi cư dân làng chài đông dần, lên bờ định cư. Về sau, do nền đất thấp, thường ngập khi thủy triều dâng, đình lại được chuyển đến nơi cao ráo hơn.
Qua những lần dời dựng, đình Tó vẫn là điểm tựa tinh thần bền chặt của làng biển. Thuở trước, người dân ngày đánh bắt ven bờ, tối neo thuyền trong vụng Cái Tó. Khi lên bờ lập làng, họ dựng đình làm “ngôi nhà chung” để họp bàn việc làng, thờ phụng thần linh, gửi gắm ước vọng bình an, thuận buồm xuôi gió, cá tôm đầy thuyền. Chính sự gắn bó ấy lý giải vì sao đình luôn được gìn giữ qua bao đổi thay.
Mạch nguồn tín ngưỡng ấy tiếp nối trong không gian thờ tự ngày nay. Đình Tó hiện thờ anh hùng dân tộc Ngô Quyền và các vị thành hoàng. Dân gian còn lưu truyền chuyện những người họ Hoàng mang chân nhang Ngô Quyền ra vùng Đông Bắc lập nghiệp, dựng đình thờ phụng. Tư liệu địa phương cũng nhắc đến 12 vị thành hoàng, được gọi là các vị hoàng hải đại vương trấn giữ cửa sông, cửa biển.
Sau nhiều lần chuyển dời, năm 2012-2013, đình Tó được xây dựng lại khang trang tại vị trí hiện nay, trong khuôn viên rộng hơn 7.500m². Ngôi đình chính rộng hơn 200m², mang kiến trúc đình làng truyền thống, kết cấu hình chữ Đinh, gồm tiền đường và hậu cung. Mái lợp ngói mũi hài, bờ nóc đắp hổ phù, hai góc mái có hình rồng ngậm bờ nóc, bốn đầu đao uốn cong hình mây xoắn. Những chi tiết ấy tạo vẻ trang nghiêm, đồng thời thể hiện sự trân trọng của người dân với nơi thờ tự chung.
Không dừng ở ngôi đình chính, không gian tín ngưỡng Cái Tó còn có miếu Bà bên đình, miếu Cửa Sông ở cửa sông và miếu Quan Lớn, tạo thành quần thể gắn với biển. Nếu đình ở nhiều làng quê gợi cây đa, bến nước, ruộng đồng, thì đình Tó gắn với dòng nước, con thuyền, bến neo và ước vọng mùa khơi. Chính nét riêng ấy làm nên giá trị của đình trong hệ thống tín ngưỡng dân gian vùng Đường Hoa.
Đặc sắc hơn cả, dấu ấn văn hóa biển hiện lên sống động trong lễ hội đầu xuân. Xưa kia, hội kéo dài 5 ngày, từ 16-20 tháng Giêng âm lịch, với các nghi thức rước nước, thỉnh Mẫu, tống thần cầu ngư, hát ở miếu mời thần, hát sau tế, hát múa cửa đình, xướng đào. Nay hội tổ chức từ 14-16 tháng Giêng. Dù một số nghi lễ đã lược giản, tục rước nước từ cửa biển về đình vẫn là điểm nhấn, gửi gắm khát vọng biển yên, sóng lặng, mùa khơi no đủ.
Đánh giá về giá trị văn hóa ấy, ông Bùi Văn Chãi, Trưởng Phòng VH-XH xã Đường Hoa, cho rằng, đình Tó là tài nguyên văn hóa tâm linh đặc sắc, kết tinh dấu ấn cư dân làng biển qua nghi thức rước nước, tế lễ cầu ngư và diễn xướng dân gian; kể câu chuyện về vùng cửa biển, nơi tín ngưỡng, nghề biển và sinh hoạt cộng đồng hòa quyện qua nhiều thế hệ.
Từ những giá trị ấy, Đường Hoa có thể kết nối đình Tó với miếu Cửa Sông, chùa Đường Hoa, làng chài, vùng chè Quảng Long, hồ Trúc Bài Sơn, hướng tới phát triển du lịch văn hóa, tâm linh, sinh thái gắn với bảo tồn di sản.
