Đối với người Tày khu vực Bình Liêu, hát then là loại hình văn nghệ dân gian có ý nghĩa sâu sắc trong đời sống văn hoá, tinh thần.
Không chỉ đơn thuần là hình thức diễn đạt nội dung bằng nhạc điệu, phương thức giao lưu, giao duyên giữa trai gái với nhau mà then đã được người Tày xưa gắn vào các hoạt động tín ngưỡng, tâm linh khi lấy những làn điệu, câu hát then này để nảy then, bói then, cúng then v.v... Nửa thế kỷ trước người Bình Liêu vẫn còn nhớ ông già mù Lô Chính, một nhân vật được coi là tài hoa của bản người Tày, chống gậy lang thang đi hát then, bói then, cúng then khắp các ngả rừng. Như kiểu hát đúm, hò biển của người vùng sông nước Hà Nam (Yên Hưng), hát sán cố, soóng cọ của người Sán Dìu, người Dao, hát then được sử dụng làm phương thức giao duyên giữa trai gái người Tày. Bởi vậy từ những câu hát then đầy sáng tạo của ông già mù Lô Chính, nhiều chàng trai Tày đã tìm được vợ hiền, vợ đẹp. Học “mót” ông già tài hoa Lô Chính về cách vận các lời then mới vào điệu then cúng cổ, ghi lại những giai điệu, những khúc ngoặc, chuyển, nối các đoạn then, anh cán bộå văn hoá Ngô Đức Nguyên trẻ tuổi thời bấy giờ cũng tập tành sáng tác then. Vốn là người có giọng hát trầm ấm, từ bé lại luôn được nghe mẹ hát then, xem ông ngại cúng then, thành ra hát then đã ngấm vào máu ông từ khi nào không biết. Chỉ biết rằng đến bây giờ khi đã ngoài 80 tuổi, mỗi khi nghe hát then, sáng tác then hoặc khó nhọc cất lên những câu then, ông vẫn ngẩn ngơ theo điệu hát, reo vui khi bạn hát đáp lời, hồi hộp, quyến luyến khi vừa cất lên một câu then tình tứ, sung sướng, mãn nguyện vì hoàn thành được một tứ then mới. Trong suốt gần 60 năm qua, ông Ngô Đức Nguyên đã sưu tầm và sáng tác hàng trăm ca khúc then, đặc biệt ông khá thành công với nhiều khúc hát then mới. Nhiều ca sĩ không chuyên biểu diễn bài hát then do ông sáng tác đã đạt nhiều giải cao tại các hội diễn khu vực và tỉnh. Để các khúc hát then đến được với công chúng, cũng là để phục hồi, phát huy vốn văn hoá quý báu của dân tộc, ông Ngô Đức Nguyên đã cho in hàng chục đầu sách viết về các bài hát then. Nối tiếp Ngô Đức Nguyên, hiện nay đội ngũ sáng tác và đặt lời mới theo điệu hát then ở Bình Liêu đã đông đảo hơn, chất thơ và sự tươi mới trong ngôn ngữ then cũng đậm nét và sâu lắng hơn. Có thể kể đến những cái tên như Lương Thiêm Phú (CLB Chang Nà, xã Tình Húc), Trần Đức Xuân, Hoàng Đức Xuân, Hoàng Quý, Lục Thị Hoa (CLB thị trấn), Hoàng Tú Long, Cam Thị Sinh (xã Vô Ngại), Lý Thị Hồng, La Quảng Sinh, Lương Đức, Hoàng Thiên Thành (xã Lục Hồn)... Nhiều tác phẩm đã chuyển thể song ngữ (lời Tày - Việt) với sức truyền bá sâu rộng trong đời sống. Cùng với hơi thở cuộc sống hiện đại, then hiện nay được thể hiện khá phong phú và linh động, mượt mà, đi vào lời ru con trẻ, đời sống tinh thần của người dân thông qua các lễ hội, đám cưới, đám ma, tục thờ cúng... Tuy nhiên cũng vì chạy theo xu thế phát triển hiện đại nên nhiều lần điệu theo cổ Bình Liêu đang bị mai một. Khắc phục điều này, từ nhiều tháng qua Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch đã tiến hành thực hiện đề tài phục dựng tục hát then của người Tày vùng Bình Liêu. Đề tài được chia làm 2 phần: Phục dựng hát then - đàn tính và phục dựng tục hát then cổ. Hát then - đàn tính mang tính hiện đại hơn, các ca khúc then mới với phần lời gần gũi, phong phú được kết hợp uyển chuyển cùng tiếng đàn tính, khiến khúc hát có âm hưởng, nhạc điệu, người nghe dễ cảm nhận hết cái hay, cái đẹp của ca khúc. Hiện nay những người thực hiện đề tài đã mời được 6 cụ già ở xã Tình Húc có sự hiểu biết về hát then để truyền dạy cho lớp trẻ. Các cụ đã truyền đạt lại những đặc trưng của ca khúc then cũng như cách hát then sao cho đúng, như cách gieo vần, luyến láy, ngắt quãng, ngắt nhịp... qua đó làm cơ sở nghiên cứu, bảo tồn và phát huy loại hình di sản văn hoá phi vật thể này. Theo chị Trương Bích Hường, Phó Phòng Nghiệp vụ Văn hoá (Sở Văn hoá -Thể thao và Du lịch), người trực tiếp thực hiện đề tài, cho biết thì nếu không có gì thay đổi, sắp tới sẽ tiến hành tổ chức một buổi biểu diễn hát then - đàn tính do 8 nghệ nhân nói trên và các học trò tham gia, nhằm giới thiệu đến nhân dân một cách đầy đủ nhất về hát then - đàn tính ở Bình Liêu, đồng thời lấy hình ảnh tư liệu lưu trữ và nghiên cứu. Tiếp theo hát then - đàn tính, Sở sẽ tiến hành phục dựng tục hát then cổ, trong đó đi sâu vào cấp sắc then, tức lễ công nhận cấp bậc cho các bà thầy hát then và lảu then, tức diễn xướng nghi lễ then. 
Các nghệ nhân Bình Liêu biểu diễn hát then tại ngày hội Văn hoá các dân tộc tỉnh QN lần thứ III-2007.
Ảnh: Trần Minh
Nhờ những tấm lòng yêu mến, gìn giữ, phát huy vốn văn hoá truyền thống, đến nay hát then của người Tày Bình Liêu không chỉ giữ được những nét đặc sắc, nguyên gốc mà còn được làm phong phú, hoà nhập với hơi thở cuộc sống, tạo sức sống cho loại hình văn nghệ cổ này. Tuy nhiên, nếu so hát then Bình Liêu với một số tỉnh, thành miền núi khác thì thực sự vẫn chưa có dấu ấn rõ nét nào. Thiết nghĩ, đồng hành cùng việc sưu tầm, bảo tồn hát then, các cơ quan chức năng nên tạo điều kiện để hát then Bình Liêu có cơ hội giao lưu, phô diễn với nghệ thuật hát then ở các vùng miền khác. Trong Liên hoan hát then - đàn tính toàn quốc lần III vừa diễn ra vào cuối tháng vừa qua, không thấy có tiếng hát then Bình Liêu, điều này hẳn đã làm không ít người yêu then Quảng Ninh nuối tiếc.
