Từ lời dạy của Bác Hồ “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”, trải qua 40 năm đổi mới, Quảng Ninh đã đạt được những kết quả đáng kể trên các lĩnh vực phát triển văn hóa, tạo điều kiện cho người dân thụ hưởng đời sống văn hóa tinh thần phong phú. Các tài nguyên văn hoá đã và đang được chuyển hoá thành nguồn lực văn hoá, từng bước phát triển công nghiệp văn hóa, góp phần xây dựng thành phố trẻ giàu đẹp, văn minh hôm nay.
Đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần
Qua đánh giá của ngành văn hóa, giai đoạn 10 năm sau đổi mới (1986-1996), Quảng Ninh đã kế thừa, phát triển, mở rộng quan điểm về văn hóa của các giai đoạn trước, để đi tới quan điểm giản dị nhưng sâu sắc: Văn hóa soi đường cho quốc dân đi, là nhu cầu thiết yếu của đời sống con người, là lĩnh vực sản xuất tinh thần, tạo ra các giá trị, sản phẩm làm giàu đẹp cuộc sống.
Theo đó, Quảng Ninh đã triển khai và thực hiện tốt chủ trương kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hóa, coi văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực, là nguồn lực nội sinh của phát triển, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời mở rộng giao lưu văn hóa thế giới. Trong giai đoạn này, đời sống văn hóa của nhân dân ngày càng phong phú. Môi trường văn hóa đạt được một số tiến bộ. Việc xây dựng gia đình, làng, bản, khu phố, công sở, đơn vị, doanh nghiệp văn hóa, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, từng bước tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại được quan tâm hơn. Nhiều phong trào, hoạt động văn hóa đạt được những kết quả cụ thể, thiết thực; phát huy được truyền thống văn hóa gia đình, dòng họ, cộng đồng…
Nằm ở khu vực biên giới, tiếp giáp với tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc), Quảng Ninh hết sức coi trọng công tác đối ngoại, ngoại giao nhân dân, ngoại giao văn hóa với phía bạn, nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau, xây dựng biên giới hòa bình, hữu nghị, hợp tác, cùng phát triển. Vì vậy, từ những năm 1992, 1993, Quảng Ninh đã có giao lưu văn hóa với Quảng Tây về một số mặt, trao đổi các Đoàn nghệ thuật, tổ chức các cuộc triển lãm của họa sĩ hai bên. Đặc biệt, để tăng cường mối quan hệ hữu nghị giữa nhân dân vùng biên Móng Cái (Việt Nam) và Đông Hưng (Trung Quốc), 2 địa phương đã tổ chức giao lưu văn hóa nghệ thuật hát đối trên sông 10 năm liền - một hoạt động gây ấn tượng giữa nhân dân 2 địa phương.
Năm 1998, Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ra đời, có ý nghĩa rất quan trọng. Gắn với việc thực hiện Nghị quyết, Quảng Ninh cũng chính thức phát động Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” và triển khai kế hoạch xây dựng làng, khu phố văn hóa trên địa bàn. Qua đó đã khơi dậy nhiều phong tục, tập quán tốt đẹp, nhiều giá trị văn hoá truyền thống được bảo tồn, phát huy.
Cùng với nguồn kinh phí hỗ trợ của nhà nước, các địa phương đã huy động sức đóng góp của nhân dân cả về nguồn kinh phí, ngày công và hiến đất xây dựng nhà văn hoá thôn, khu; đồng thời phát triển phong trào văn hoá, văn nghệ, thể dục thể thao đến tận thôn, xóm, khu phố, làm đường giao thông liên thôn… Tính đến năm 2016, Quảng Ninh có khoảng 40% thôn/khu có nhà văn hóa.
Mở rộng, đi vào chiều sâu
Giai đoạn từ 2006-2016, kế thừa, phát triển những quan điểm chỉ đạo và định hướng lớn của Đảng, Quảng Ninh đã ban hành nhiều nghị quyết, chỉ thị, kế hoạch... định hướng phát triển văn hóa địa phương. Trong giai đoạn này, nhiều giá trị mới về văn hóa, chuẩn mực đạo đức được khẳng định và nhân rộng, phát huy tính dân chủ trong xã hội.
Việc triển khai thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” cùng các phong trào thi đua khác ngày càng được mở rộng và từng bước đi vào thực chất trong đời sống xã hội. Tính đến năm 2016, toàn tỉnh có 1.113/1.571 làng, khu phố được công nhận Làng, khu phố văn hóa, đạt tỷ lệ 70,8%, có 291.176/324.818 gia đình được công nhận là Gia đình văn hóa, đạt 89,6%...
Hoạt động văn hóa quần chúng có bước tiến quan trọng về “lượng” và “chất”. Nhiều hoạt động văn hóa đa dạng, phong phú mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc được tổ chức ở nhiều vùng, miền trên địa bàn, đã cuốn hút nhiều ngành, nhiều giới, nhiều tầng lớp nhân dân tham gia. Các hoạt động đã hướng vào xây dựng nền văn hóa mới, con người mới ngày càng hoàn thiện về tư tưởng, đạo đức, lối sống, thẩm mỹ.
Các cấp uỷ Đảng, chính quyền quan tâm chỉ đạo xây dựng nếp sống văn minh trong cộng đồng dân cư, giữ gìn gia phong, dòng tộc, tinh thần đoàn kết và tương trợ trong cộng đồng dân cư. Tệ nạn xã hội được kiềm chế, trật tự an ninh, an toàn xã hội được duy trì. Ngày càng xuất hiện nhiều tập thể, cá nhân điển hình tiên tiến trên lĩnh vực văn hóa. Nhiều gia đình đã hiến đất, đóng góp tiền, công sức xây dựng nhà văn hóa, làm đường, xây dựng trường học.
Trong các phong trào xây dựng "Xã, phường, thị trấn lành mạnh không có tệ nạn ma túy, mại dâm", "Toàn dân tham gia bảo vệ Tổ quốc"…, nhiều người dân, cán bộ, chiến sĩ dũng cảm truy bắt, trấn áp tội phạm, đặc biệt là đội ngũ các tình nguyện viên của các phường, thị trấn đã tích cực tham gia bảo vệ an ninh trật tự nơi công cộng, trật tự lòng đường, hè phố, góp phần bảo vệ an ninh, an toàn và sự bình yên cho nhân dân.
Giai đoạn từ năm 2016 cho đến nay, Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” tiếp tục được nâng cao chất lượng, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong cộng đồng dân cư, từng bước thu hẹp khoảng cách về thụ hưởng văn hóa giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng miền và các đối tượng. Năm 2025, toàn thành phố có 354.272/365.046 (tỷ lệ 97%) gia đình đạt danh hiệu “Gia đình văn hóa”, có 1.426/1.452 (tỷ lệ 98%) khu dân cư đạt danh hiệu “Thôn, khu phố văn hóa”.
Đột phá trong đầu tư, nâng tầm di sản
Đầu những năm 2010 trở lại đây là giai đoạn mà hệ thống thiết chế văn hóa - thể thao được Quảng Ninh quan tâm đầu tư xây dựng cả về cơ sở vật chất cũng như nâng cao hiệu quả hoạt động. Cùng với sự vào cuộc của chính quyền là sự tham gia của nhiều doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân đầu tư xây dựng hàng trăm công trình văn hóa, thể thao, vui chơi giải trí có quy mô lớn, đã góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho nhân dân.
Đặc biệt, Quảng Ninh đã tập trung nguồn lực đầu tư hàng nghìn tỷ đồng xây dựng các thiết chế văn hóa - thể thao quy mô lớn, như: Bảo tàng - Thư viện, Quảng trường 30 tháng 10, Công viên hoa Hạ Long, Cung Quy hoạch, Hội chợ và Triển lãm, Trung tâm Văn hoá - Thể thao các dân tộc vùng Đông Bắc, Cụm thông tin cổ động biên giới Sa Vĩ, Khu liên hợp thể thao, Sân vận động Cẩm Phả… Các thiết chế này đã dần đáp ứng tổ chức các hoạt động, sự kiện văn hóa, thể thao cấp quốc gia, quốc tế và khu vực như: SEA Games 31, Liên hoan Xiếc quốc tế, Liên hoan các ban nhạc quốc tế, thi hoa hậu, Liên hoan phim, Liên hoan phát thanh, truyền hình toàn quốc, hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc... góp phần tạo dựng thương hiệu Quảng Ninh.
Bên cạnh đó, hàng trăm di tích bị xuống cấp, hư hại nhận được sự chung tay góp sức của các cấp chính quyền, các đoàn thể, tổ chức, doanh nghiệp, nhân dân, từ nguồn vốn ngân sách và vốn xã hội hóa đã được đầu tư tu bổ, tôn tạo, phục hồi. Nhiều Quy hoạch lớn về bảo tồn, phát huy giá trị di tích như: Khu di tích - danh thắng Yên Tử, khu di tích nhà Trần, khu di tích Bạch Đằng được phê duyệt và đi vào hiện thực hóa. Qua đó, diện mạo các di tích trên khắp các vùng miền có sự đổi khác rõ rệt, không chỉ giao thông thuận lợi hơn, di tích khang trang, bền vững hơn trước mưa nắng thời gian mà không gian các di tích cũng được mở rộng hơn, tạo nên những khung cảnh xanh, sạch, đẹp phục vụ người dân về tham quan, hành lễ và trở thành những điểm đến hấp dẫn du khách bốn phương.
Sau thời gian dài và quyết tâm lớn, Quảng Ninh cùng với Hải Phòng, Bắc Ninh đã phối hợp lập và bảo vệ thành công hồ sơ Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 7/2025, mở ra cơ hội lớn trong giao lưu, hội nhập và phát triển. Đến nay, thành phố có 609 di tích, trong đó có 2 di sản thế giới, 8 di tích cấp quốc gia đặc biệt, 57 di tích cấp quốc gia, 103 di tích cấp tỉnh.
Quảng Ninh cũng là địa phương đi đầu và sớm hoàn thành tổng kiểm kê 7 loại hình di sản văn hóa phi vật thể với 362 di sản. Trên cơ sở giá trị đặc biệt, nổi trội, thành phố đã lập hồ sơ đề nghị và được công nhận 19 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Trong đó, di sản Thực hành Then của người Tày cùng với 10 tỉnh thành trong cả nước có di sản Then đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Quảng Ninh có 132 lễ hội văn hoá, lịch sử truyền thống, được các địa phương huy động các nguồn lực tổ chức hiệu quả. Trong đó có 76 lễ hội truyền thống, với nhiều lễ hội được phục dựng, có sức ảnh hưởng lớn như: Lễ hội Yên Tử, lễ hội Bạch Đằng, lễ hội đình Trà Cổ, lễ hội miếu Tiên Công, lễ hội đền Cửa Ông, lễ hội Quan Lạn... Nhiều lễ hội của đồng bào dân tộc thiểu số được phục dựng thành công, bài bản, đúng bản sắc truyền thống (Lễ hội văn hóa thể thao dân tộc Dao, Tày, Sán Chỉ, Sán Dìu...). Một số lễ hội mới được xây dựng thành sản phẩm văn hóa thường niên như: Lễ hội Carnaval, lễ hội hoa Anh đào - Mai vàng Yên Tử, lễ hội hoa sở, lễ hội Trà hoa vàng, lễ hội Trà Đường Hoa...
Từ các giá trị văn hóa bản địa, cảnh quan tự nhiên, nhiều thôn, làng bản được xây dựng theo hướng trở thành “bảo tàng sống” phục vụ khách du lịch, phát triển du lịch sinh thái, cộng đồng, góp phần nâng cao sinh kế cho đồng bào và đóng góp vào sự phát triển chung của địa phương…
