Giữa nhiều đổi thay, Bản Cáu vẫn lưu giữ những dấu ấn đặc sắc của văn hóa Tày, từ nếp nhà, nghề truyền thống đến phong tục, tiếng nói và sinh hoạt cộng đồng. Gìn giữ những giá trị ấy đang được địa phương và người dân từng bước nối tiếp bằng nhiều cách làm thiết thực.
Từ đình Lục Nà (xã Lục Hồn), men theo con đường nhỏ là vào Bản Cáu. Nhà nằm gần nhau, xen giữa là vườn cây, vạt dong riềng, rặng cây xanh cao... Có đoạn, bức tường sát lối đi tưởng như bờ rào lại chính là vách đất của một căn nhà cũ. Màu đất sẫm, mái thấp, khoảng sân nhỏ gợi lại dáng vẻ của bản xưa giữa những ngôi nhà xây mới.
Tới thăm những căn nhà đất còn lại giữa bản, qua câu chuyện với bà Lý Thị Hoàng, bà Bế Thị Kim, người dân Bản Cáu, ký ức ấy hiện lên rõ hơn. Trước đây, nhà đất từng chiếm phần lớn, nhà xây hiện đại còn hiếm. Nhưng đáng nhớ hơn cả là nếp sống quanh một căn nhà. Bà Lý Thị Hoàng nhớ lại: “Một căn nhà xây là tất cả bản cùng đến”. Bà con góp sức, không nặng chuyện tiền công; những ngày làm, gia chủ nấu cháo mời mọi người, nhà hoàn thành mới có một bữa cơm với thịt để cảm ơn. Đó là nét đẹp trong phong tục, nếp sống vẫn được gìn giữ.
Từ chuyện căn nhà, ký ức nối sang nghề dệt. Bà Bế Thị Kim kể, trước đây nhiều phụ nữ trong bản biết dệt, xe tơ, nhưng nay người giữ được nghề không còn nhiều. “Khung cửi có thể đặt làm lại được, nhưng người biết dệt thì ít”. Lời của bà Kim gợi đúng phần khó nhất của bảo tồn: Hiện vật có thể làm lại, nhưng tri thức và người thực hành sẽ mai một nếu không được truyền nối.
Chính vì vậy, bảo tồn Bản Cáu không thể chỉ dừng ở việc giữ vài căn nhà hay phục dựng chiếc khung cửi. Theo ông Vi Tiến Vượng, Chủ tịch UBND xã Lục Hồn, việc gìn giữ các giá trị văn hóa cần gắn với cộng đồng tại bản, đồng thời đưa những nét đặc sắc vào hoạt động trải nghiệm để người dân vừa là chủ thể bảo tồn, vừa trực tiếp tham gia phát huy giá trị.
Từ định hướng ấy, địa phương đang cụ thể hóa bằng nhiều phần việc. Qua rà soát, Bản Cáu có 14 ngôi nhà gạch đất được đưa vào danh sách bảo tồn, chỉnh trang; 12 căn vẫn được sử dụng; 2 căn không còn sử dụng, trong đó 1 căn đã xuống cấp, 1 căn xuống cấp nhẹ. Việc giữ nhà được đặt trong tổng thể bảo tồn cấu trúc cư trú, cảnh quan làng bản và sự kết nối với đình Lục Nà. Cùng với đó, tiếng Tày, trang phục, ẩm thực, phong tục và sinh hoạt văn nghệ dân gian tiếp tục được duy trì.
Không dừng ở phần hữu hình, hướng bảo tồn hiện nay chú trọng hơn tới việc tạo lại không gian thực hành văn hóa. Địa phương xác định tiếp tục truyền dạy tiếng Tày, hát Then - đàn tính, ẩm thực, trang phục, phong tục, nghề đan lát; xây dựng đội văn nghệ, nhóm thuyết minh viên và lực lượng kế cận. Những sinh kế, sản vật như lúa nước, dong riềng, xôi mới, xôi ngũ sắc, bánh truyền thống cũng được hướng tới trở thành nội dung trải nghiệm. Theo người dân, việc khôi phục chuỗi trồng dâu, nuôi tằm, làm tơ, dệt vải, nếu được nghiên cứu phù hợp, sẽ giúp nghề cũ có thể trở lại và trở thành trải nghiệm thú vị.
Cùng với bảo tồn, Bản Cáu từng bước đưa văn hóa vào hoạt động du lịch, kết nối tuyến đình Lục Nà - Làng dân tộc Tày Bản Cáu. Từ tháng 7/2025 đến tháng 9/2026, 20 lượt người được tập huấn kỹ năng du lịch cộng đồng; địa phương đồng thời hướng tới chuẩn hóa tuyến tham quan, phát triển dịch vụ ẩm thực, nông nghiệp, đan lát và bán sản phẩm.
Tuy hạ tầng và sản phẩm trải nghiệm ở Bản Cáu vẫn chưa đồng bộ, nhân lực và nguồn lực bảo tồn còn hạn chế. Một số giá trị văn hóa vẫn phụ thuộc vào số ít người cao tuổi còn nắm giữ và thực hành. Trên con đường nhỏ qua Bản Cáu hôm nay, những bức tường đất cũ vẫn xen giữa nếp nhà mới. Giữ được hình hài ấy và những người còn biết nghề, nhớ phong tục, gìn giữ nếp sống chính là cách để bản sắc Tày Bản Cáu được gìn giữ, phát huy bền bỉ với thời gian.
