Kiến trúc cổ ở đây được hiểu bao gồm nhà cửa, tượng đài, công sở... có tuổi thọ từ 50 năm trở lên, mang phong cách đặc trưng của một giai đoạn lịch sử nhất định. Trên đất nước ta, đã có rất nhiều kiến trúc cổ đã được công nhận là di sản văn hoá của thế giới, quốc gia như phố cổ Hội An, những phố cổ Hà Nội. ở Quảng Ninh, kiến trúc cổ còn và phân bố rải rác ở một số đô thị như Tiên Yên, Đầm Hà, Hạ Long, Yên Hưng...
Một góc phố cổ trên phố Lý Thường Kiệt, thị trấn Tiên Yên.
Mặc dù chưa có văn bản chính thức nào công nhận nhưng có thể nói từ lâu tên gọi phố cổ Tiên Yên đã trở nên quen thuộc với nhiều văn nghệ sĩ, nhiếp ảnh và người dân nơi đây. Những ngôi nhà cổ này có tuổi thọ khoảng trên dưới 50 năm, tập trung nhiều ở phố Lý Thường Kiệt và phố Quang Trung. Đặc điểm của những ngôi nhà cổ này là kiến trúc kiểu nhà ống, tường xây gạch xỉ, mái lợp ngói âm dương, thường khoảng 2-3 tầng, mặt tiền của mỗi tầng có 1 cửa lớn ở giữa, 2 cửa sổ 2 bên. Những năm qua, nhờ kinh tế phát triển, nhiều gia đình đã phá dỡ nhà cổ để xây nhà mới. Đặc biệt là sau trận lũ lịch sử xảy ra tháng 8-2008, nhiều ngôi nhà cổ bị hư hại nên người dân phải sửa chữa lại khiến cho số lượng nhà cổ ngày càng ít đi, hoặc không còn giữ được những nét ban đầu. Tình trạng này cũng đã và đang diễn ra ở dãy phố cổ trung tâm thị trấn Đầm Hà, huyện Đầm Hà. Những ngôi nhà mái ngói âm dương màu xám đã và đang nhường chỗ cho những ngôi nhà mới sơn đủ màu sắc mọc lên.
Một trung tâm huyện lỵ khác còn giữ được nhiều ngôi nhà cổ đó là thị trấn Quảng Yên. Một số ngôi nhà được xây dựng từ thời Pháp như trụ sở UBND huyện. Đặc biệt, có ngôi nhà của bác sĩ Lê Văn Cơ, 1 trong những đại biểu Quốc hội khoá đầu tiên (1946) nằm ngay cạnh trụ sở thị trấn Quảng Yên, hiện vẫn giữ được gần như nguyên vẹn kiến trúc từ thập kỷ 40 của thế kỷ trước. Ngoài ra, Quảng Yên còn giữ được những ngôi nhà xây vài chục năm tuổi, rải rác 2 bên đường từ xã Cộng Hoà vào thị trấn. Khác với Tiên Yên và Đầm Hà, hầu hết những ngôi nhà cổ ở Quảng Yên được quét ve màu vàng theo lối truyền thống của kiến trúc Pháp.
So với các địa phương trên, TP Hạ Long còn rất ít kiến trúc cổ. Bom đạn từ máy bay Mỹ ném xuống thời kỳ chiến tranh phá hoại, cộng với tốc độ đô thị hoá quá nhanh là nguyên nhân khiến cho nhiều ngôi nhà cổ mất đi. Đáng quý là trong số đó còn sót lại một công trình kiến trúc cổ giá trị đó là trụ sở làm việc của Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ - CFST (nay là trụ sở Liên đoàn Lao động tỉnh), vốn được xây dựng từ năm 1896. Đây có thể coi là công trình kiến trúc xây bằng gạch có tuổi thọ cao nhất ở Quảng Ninh…
Có thể coi mỗi công trình kiến trúc cổ giống như là một tác phẩm nghệ thuật mà ở đó hội tụ từ tư duy của người thiết kế, bàn tay của người thợ đến quan niệm phong thuỷ của con người của mỗi giai đoạn lịch sử nhất định. Bởi vậy nên không chỉ ở Việt Nam mà nhiều quốc gia trên thế giới rất quan tâm đến bảo tồn, gìn giữ và coi các công trình này như một di sản văn hoá giá trị. Tại Singapo, bên cạnh những ngôi nhà hàng chục tầng, người Singapo vẫn giữ lại 1 đoạn phố cổ để khách du lịch tham quan. Hay như ở thủ đô Kuala Lampua, bên cạnh toà tháp đôi cao chọc trời, người Malayxia vẫn không quên giữ lại một vài phố cổ với những ngôi nhà được xây dựng tuổi thọ trên nửa thế kỷ. ở Việt Nam nói chung, Quảng Ninh nói riêng, vấn đề bảo tồn các ngôi nhà, con phố cổ hiện nay đã và đang gặp nhiều khó khăn, phần do tác động của đô thị hoá, phần do nhận thức về giá trị của các di sản này của chúng ta còn hạn chế. Từ đó chưa có quy hoạch, giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị các công trình kiến trúc cổ thích hợp, hiệu quả và bền vững. Đây là vấn đề chính quyền các địa phương, cơ quan chức năng cần hết sức quan tâm.
