Văn hoá là một trong những giá trị đặc biệt góp phần tạo nên giá trị ngoại hạng của Vịnh Hạ Long. Bởi vậy, trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản Vịnh Hạ Long, việc bảo tồn, phát huy các di sản văn hoá cần được hết sức coi trọng. Di sản văn hoá của Hạ Long cần được hiểu không chỉ gồm các di sản văn hoá trong lòng vịnh mà còn cả ở các vùng ven bờ, phụ cận di sản.
Qua những kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học được công bố rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng những năm gần đây, chúng ta biết Vịnh Hạ Long là nơi chứa đựng rất nhiều giá trị lịch sử, văn hoá do con người tạo nên, bồi đắp, hun đúc qua hàng ngàn năm. Giai đoạn hậu kỳ đá mới hay còn gọi Văn hoá Hạ Long (từ khoảng 4.500 đến 3.000 năm trước), cho đến thời đại Hùng Vương không kể những di tích đã bị mất đi do nhiều nguyên nhân (chủ yếu là con người) thì hiện nay vẫn còn đó một số di tích quý như: Hà Giắt (xã Hạ Long, Vân Đồn), Hòn Hai - Cô Tiên (phường Hồng Hải, TP Hạ Long - sau Cung VH thiếu nhi tỉnh), Đầu Rằm (xã Hoàng Tân, Yên Hưng)... Trong số đó, di tích Hòn Hai - Cô Tiên đã được Bộ VH-TT&DL cấp bằng công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia. Cách Hòn Hai - Cô Tiên không xa là cụm di tích lịch sử - văn hoá núi Bài Thơ. ít có di tích nào ở Quảng Ninh mà ''mật độ'', dấu vết lịch sử văn hoá lại nhiều, đa dạng như nơi đây. Đó là di tích bài thơ ca ngợi cảnh đẹp Vịnh Hạ Long của vua Lê Thánh Tông và các bài thơ hoạ của chúa Trịnh Cương, thi sĩ Nguyễn Cần; chùa Long Tiên; đền Trần Quốc Nghiễn; nơi chiến sĩ Nguyễn Văn Tuất treo cờ Đảng ngày 1-5-1930; nơi đặt Trung tâm Điện chính Bưu điện tỉnh thời chống Mỹ cứu nước. Ngoài ra, phân bố rải rác trong khu vực Hòn Gai còn phải kể đến các di tích: Trận địa của Đặng Bá Hát, nhà tù thực dân Pháp, cảng Hòn Gai, bến phà Bãi Cháy...
Di tích hang Tiên Ông trên Vịnh Hạ Long. Theo các nhà khảo cổ đây là nơi con người đã từng sinh sống, cách ngày nay khoảng 7000-5000 năm.
Điều đáng nói là hầu hết các di tích trên đều nằm liền kề và có quan hệ mật thiết với Vịnh Hạ Long. Đồng thời, đều đã được các nhà khoa học làm rõ giá trị về lịch sử, văn hoá và các giá trị khác. Có người đã nói vui rằng không có Vịnh Hạ Long thì không có chùm thơ của vua Lê Thánh Tông, chúa Trịnh Cương; không có bài thơ của vua Khải Định (hiện còn bia đá ở hang Đầu Gỗ trên Vịnh Hạ Long) và không có núi... Bài Thơ. Điều ấy là hoàn toàn có cơ sở bởi chính Vịnh Hạ Long đã tạo cảm hứng cho các thi sĩ và để từ đó tạo nên địa danh Bài Thơ. Mặc dù nằm liền kề Vịnh Hạ Long, trung tâm TP Hạ Long, giao thông đi lại thuận tiện (trừ lối vào di tích các bài thơ là hơi nhỏ hẹp) nhưng đến nay việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị các di tích này vẫn còn rất hạn chế. Cụm di tích núi Bài Thơ từng được ''quy hoạch'' trở thành 1 ''pha'' của Bảo tàng Sinh thái Hạ Long, thế nhưng dự án trên chưa biết bao giờ mới trở thành hiện thực. Cho dù vậy thì bao năm qua chúng ta đã bỏ phí, không khai thác tiềm năng, giá trị của di tích; đó là tổ chức cho khách tham quan di tích, leo núi Bài Thơ ngắm cảnh thành phố và Vịnh Hạ Long từ trên cao. Với di tích Hòn Hai - Cô Tiên cũng chẳng khá hơn. Năm 2004, khi khai quật di tích này, GS.TS Nguyễn Lân Cường (Viện Khảo cổ học) đã từng reo lên sung sướng khi sau bao năm kiếm tìm, nay lần đầu tiên ông phát hiện ra cách thức an táng và đi kèm theo đó là những quan niệm tín ngưỡng của người cổ Văn hoá Hạ Long. Năm 2006, nguyên Chủ tịch nước Trần Đức Lương khi đến thăm di tích (ông vốn là một nhà địa chất ưa thích tìm hiểu lịch sử, văn hoá) cũng đã đánh giá cao giá trị của nó. Tuy nhiên, sau mấy năm được công nhận di tích cấp quốc gia, Hòn Hai - Cô Tiên giờ cỏ mọc hoang phế, thậm chí trở thành ''ốc đảo'' không có lối vào do bị doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ ''quây'' kín. Đối với các di tích như bến cảng Hòn Gai, nhà tù Hòn Gai thời Pháp... ngay cả người Hòn Gai cũng không phải ai cũng biết. Đơn giản bởi chúng ít được giới thiệu, nhắc tới.
Không khó để nhận ra rằng, nguyên nhân chủ yếu của những tồn tại trên là sự nhận thức về các giá trị của các di sản văn hoá của các cấp ngành, địa phương, cơ quan chức năng còn hạn chế. Từ đó thiếu sự quan tâm, định hướng quy hoạch để bảo tồn, phát huy lâu dài. Không nói đâu xa, ngay như BQL Vịnh Hạ Long - cơ quan quản lý trực tiếp di sản chỉ có đề tài khoa học ''Đánh giá thực trạng các di tích Văn hoá Hạ Long trên và ven bờ'', để từ đó đưa ra giải pháp bảo tồn, phát huy; đề tài đã xong từ đầu năm nhưng chưa biết đến bao giờ Hội đồng khoa học của cơ quan mới thông qua được để triển khai...
