Nằm trên sườn dãy núi Bảo Đài thuộc phường An Sinh, Ngọa Vân từ lâu đã được xem là “thánh địa” đặc biệt của Thiền phái Trúc Lâm đang chọn một lối đi riêng biệt, tách khỏi xu hướng thương mại hóa xô bồ hay bê tông hóa cảnh quan, lấy sự tĩnh lặng và chiều sâu di sản làm cốt lõi.
Miền thánh địa Ngọa Vân ghi dấu chặng đường tu hành khổ hạnh và khoảnh khắc nhập Niết Bàn của Đệ nhất Tổ - Phật hoàng Trần Nhân Tông vào năm 1308. Đây là một hệ thống di tích chia làm 3 tầng với 15 di tích dưới chân núi, khu vực chùa Ngoạ Vân Trung ở tầng lớp thứ 2 và chùa Ngoạ Vân Thượng, am Ngoạ Vân, Phật hoàng tháp, Đoan Nghiêm tháp, am sơn thần ở tầng thứ 3.
Điều làm nên sức hấp dẫn của Ngoạ Vân trước hết nằm ở chính không gian tự nhiên. Đường lên núi quanh co giữa rừng cây, những triền núi nối tiếp nhau, mây trời và không khí trong lành tạo nên một cảnh quan có khả năng tách du khách khỏi nhịp sống đô thị. Trong không gian ấy, hệ thống chùa, am, tháp và các dấu tích liên quan đến Thiền phái Trúc Lâm tạo nên một lớp giá trị văn hóa đặc biệt. Du khách không chỉ đến để ngắm cảnh mà còn có thể tìm hiểu về tư tưởng, lịch sử và đời sống tinh thần của các vị thiền sư từng tu hành tại đây.
Trong nhiều năm, hành trình đến Ngoạ Vân chủ yếu gắn với tham quan di tích, hành hương và khám phá cảnh quan. Tuy nhiên, khi nhu cầu du lịch của xã hội thay đổi, chuyến đi không còn chỉ nhằm “đến một nơi” mà ngày càng hướng tới “trải nghiệm một trạng thái”. Đó cũng là điểm giao thoa giữa Ngoạ Vân và du lịch thiền.
Trong dòng chảy phát triển du lịch xanh, du lịch chữa lành và du lịch văn hóa ngày càng được quan tâm, không gian Ngoạ Vân có nhiều điều kiện để phát triển loại hình này trên nền tảng những giá trị vốn có, thay vì tạo dựng một sản phẩm du lịch hoàn toàn mới. Quần thể di tích am, chùa, tháp Ngọa Vân không chỉ lưu giữ giá trị lịch sử mà ngày nay đang bước vào một hành trình mới nơi kiến tạo mô hình Làng thiền (Zen Village) làm chiếc cầu nối đưa di sản gần hơn với đời sống hiện đại qua dòng chảy du lịch chữa lành và văn hóa bản địa. Theo ông Trần Đình Lâm, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Du lịch Văn hóa Ngọa Vân - Yên Tử, cách làm du lịch tại đây tập trung vào những trải nghiệm văn hoá của du khách để du khách tìm thấy sự bình yên trong thân tâm.
Nhận thức rõ giá trị của một vùng đất linh thiêng ngập tràn linh khí đất trời, Ngoạ Vân có sứ mệnh nuôi dưỡng thân tâm cho du khách thập phương. Thay vì chỉ đơn thuần đến chiêm bái, thắp nén nhang rồi vội vã rời đi, du khách khi về với non thiêng được học cách sống chậm lại giữa thiên nhiên. Một chương trình du lịch thiền tại Ngoạ Vân có thể bắt đầu từ chính hành trình lên núi. Việc đi bộ trong rừng, quan sát cảnh vật, tìm hiểu về cuộc đời Trần Nhân Tông, hay thiền tập, thiền hành, đọc sách. Những buổi thiền trà sớm mai, thiền ca lắng đọng, những giờ tọa thiền tĩnh tại bên rừng được lắng nghe những câu chuyện về tinh thần "Cư trần lạc đạo" của Phật hoàng đã trở thành những trải nghiệm chạm sâu vào cảm xúc của mỗi người.
Ngoạ Vân còn nhiều không gian hoang sơ, khoáng đạt có thể giúp các thành viên trong gia đình gắn kết, giới trẻ tìm nơi cân bằng tinh thần, hay cộng đồng doanh nhân tìm khoảng lặng sau những áp lực thương trường. Những hành trình như đón bình minh, ngắm hoàng hôn buông trên đỉnh núi hay các chuyến tĩnh dưỡng ngắn ngày giúp du khách vừa thưởng ngoạn thắng cảnh, vừa tiếp nhận nguồn năng lượng bình an tự nhiên.
Hơn cả một điểm dừng chân nghỉ dưỡng, mô hình làm du lịch tại Làng thiền Ngọa Vân còn tạo sinh kế cho người dân bản địa thông qua các hoạt động hậu cần, dẫn tour, cung cấp nông sản sạch, đồng thời nâng cao ý thức gìn giữ môi trường rừng và bảo tồn di tích. Ở Ngoạ Vân, việc phát triển du lịch bền vững cũng không thể tách rời cộng đồng địa phương. Người dân tham gia cung cấp các món ăn ẩm thực địa phương, sản phẩm thủ công, sản vật bản địa, hướng dẫn trải nghiệm thiên nhiên và văn hóa. Những bữa ăn thanh đạm, sử dụng nguyên liệu địa phương, được chế biến theo hướng lành mạnh tìm hiểu nghề truyền thống hay đi bộ khám phá cảnh quan. Khi người dân trở thành chủ thể tham gia bảo tồn và cung cấp dịch vụ, di sản sẽ có thêm một vòng đời mới trong đời sống đương đại. Du lịch khi đó không chỉ đưa khách đến với di sản mà còn tạo động lực để cộng đồng gìn giữ di sản.
Trong bối cảnh Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc đã được công nhận là di sản thế giới, việc Làng thiền Ngọa Vân khai thác du lịch bền vững dựa trên cội nguồn lịch sử không chỉ đánh thức một viên ngọc quý giữa đại ngàn mà còn khẳng định sức sống bất diệt của tinh thần Trúc Lâm trong lòng xã hội đương đại.
