Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long không chỉ có những đảo đá vôi nhấp nhô, hang động huyền ảo mà còn cất chứa một báu vật vô giá, đó chính là ngọc trai.
Từ hành trình nuôi cấy kỳ công
Vịnh Hạ Long được thiên nhiên ưu ái ban tặng môi trường sống lý tưởng với những vụng nước kín gió, dòng hải lưu êm đềm, mặt nước sâu và nguồn phù du dồi dào. Ngọc trai được nuôi ở đây có chất lượng tốt kết hợp với bàn tay khéo léo, kiên trì của con người nên đã trở thành kỷ vật quý giá từ biển cả.
Cách đây hơn 30 năm, nghề nuôi trai cấy ngọc tại Hạ Long được hình thành trên nền tảng công nghệ nuôi trai lấy ngọc của Nhật Bản, nơi nhà khoa học Kokichi Mikimoto đã cách mạng hóa ngành công nghiệp ngọc trai. Công ty CP Ngọc trai Hạ Long (HaLong Pearl JSC) là đơn vị đầu tiên làm chủ toàn bộ quy trình khép kín từ sinh sản con giống, nuôi cấy đến chế tác. Kế thừa và nghiên cứu, Công ty đã xây dựng thành công quy trình sinh sản nhân tạo, lai tạo các loài trai quý hiếm như: Martensi, Maxima, Pinctada fucata martensi (Akoya), Tahiti và Southsea. Những giống trai này có khả năng thích nghi tốt với môi trường Hạ Long, cho phép đạt độ bọc ngọc nhanh chóng và màu sắc tự nhiên.
Đối với nghề nuôi trai lấy ngọc, môi trường là yếu tố quyết định. Vịnh Hạ Long có hàng ngàn đảo đá nhỏ bao bọc xung quanh, tạo thành những vụng như Tùng Sâu và Vung Viêng kín gió, nhiệt độ và độ mặn hoàn hảo giúp trai sinh trưởng mạnh mẽ, lớp xà cừ dày và bóng mịn.
Ba loài trai quý được nuôi trồng ở đây, mỗi loài mang một câu chuyện riêng biệt về sức sống và vẻ đẹp của biển cả.
Trai Akoya, được mệnh danh là “nàng thơ của biển cả”, được nuôi 2-3 năm, cho ra những viên ngọc kích thước 3-10mm với bốn sắc diện trắng thuần khiết, hồng nữ tính, vàng quý phái và xám thời thượng. Loài này có màu sắc trung tính nhưng lấp lánh tự nhiên như sương mai trên mặt nước.
Trai Tahiti được ví như biểu tượng quyền lực và huyền bí, ngọc đen sâu thẳm với kích thước từ 6-15mm, được nuôi 4-6 năm để tạo nên lớp xà cừ dày, màu sắc huyền ảo như đáy đại dương.
Còn trai Southsea, sống ở tầng nước sâu trên 20m, ngọc vàng ấm áp như mặt trời, kích thước 10-20mm, nuôi 6-8 năm để đạt độ tròn trịa, bóng bẩy hoàn hảo. Mỗi viên ngọc đều là kết tinh của sự hợp tác kỳ diệu giữa thiên nhiên và con người.
Quy trình nuôi cấy được tiến hành theo công nghệ chính xác đến từng chi tiết. Trước hết, chọn giống trai khỏe mạnh từ 2-4 năm tuổi, kích thước đồng đều, không bệnh tật. Sau đó đến công đoạn cấy nhân vốn được ví như một ca “phẫu thuật” tinh tế. Kỹ thuật viên rạch một đường siêu nhỏ bên trong túi trứng của trai, đưa mảnh tế bào sinh trưởng và viên nhân định hình (làm từ vỏ trai dày hoặc nhựa tổng hợp) vào, rồi bọc lại. Trai sau mổ được đưa vào vùng nước tĩnh để hồi sức 10-15 ngày, loại bỏ những con chết hoặc ngậm nhân sai. Thông thường chỉ 30% trai cấy cho ngọc, trong đó chỉ 10% đạt độ tròn đều và bóng bẩy hoàn hảo để chế tác.
Mỗi người thợ được ví như một bác sĩ phẫu thuật. Họ phải thực hiện chính xác, tỉ mỉ, đảm bảo vết cắt vùng bụng đúng vị trí, viên nhân đặt đúng chỗ để con trai sống sót. Một người thợ cần trải qua ít nhất 5 năm đào tạo mới thực sự thành thạo.
Chị Nguyễn Thị Loan, Trưởng bộ phận kinh doanh Công ty CP Ngọc trai Hạ Long, cho biết: "Các kỹ thuật viên sẽ phải lựa chọn những con trai thật khỏe mạnh để cấy. Việc cấy cũng cần đảm bảo cho con trai bị tổn thương một cách ít nhất có thể. Viên nhân lựa chọn cũng phải đẹp vì nó quyết định chất lượng viên ngọc sau này".
Sau đó, trai được thả vào lồng lưới từ 1,5 cho đến 8 năm, với dòng hải lưu êm đềm và nguồn phù du dồi dào. Kỹ thuật viên phải kiểm tra, vệ sinh vỏ thường xuyên, loại bỏ ký sinh trùng, dùng tia X-quang kiểm soát và theo dõi nhiệt độ, độ mặn, oxy hòa tan.
Chị Nguyễn Thị Loan cho biết thêm: "Chúng tôi kiểm tra định kỳ, nếu phát hiện ra những con trai nào bị bệnh, nhiễm ký sinh trùng hoặc bị tảo bám sẽ loại bỏ, tránh lây lan dịch bệnh. Đồng thời, những con trai không đạt yêu cầu cũng sẽ loại bỏ".
Công đoạn thu hoạch cũng đòi hỏi sự cẩn trọng. Kỹ thuật viên phải mở vỏ trai, lấy ngọc, rửa sạch, lau khô, xếp loại và đánh bóng. Ngọc trai Hạ Long sở hữu độ bóng như gương, có hiện tượng “đổi màu lấp lánh” (orient) khi gặp ánh sáng mặt trời, độ bền cao nhờ khoáng chất biển phong phú.
Ngọc trai Hạ Long là báu vật từ biển cả nhưng sẽ đẹp hơn nhờ bàn tay khéo léo của con người qua quy trình chế biến, gia công và chế tác. Ngay sau khi được thu hoạch từ những bè nuôi cấy trên vịnh, những viên ngọc thô còn phủ lớp dịch nhầy sẽ được làm sạch bằng dung dịch tự nhiên chuyên dụng, sau đó trải qua quá trình sấy khô nhẹ trong điều kiện nhiệt độ kiểm soát nghiêm ngặt để cố định và giữ trọn độ bóng nguyên bản của lớp xà cừ.
Các nghệ nhân sẽ thẩm định từng viên ngọc dựa trên bộ tiêu chuẩn quốc tế về độ dày xà cừ, độ bắt sáng (luster), kích thước, hình dáng và màu sắc tự nhiên từ sắc trắng ngà, xám chì cho đến ánh vàng kim đặc trưng của các giống trai Akoya hay South Sea. Những viên tròn đều không tì vết thường được ưu tiên làm mặt nhẫn hay mặt dây chuyền độc bản. Những viên có kích thước và tông màu đồng nhất sẽ được gom lại thành bộ để chuẩn bị xâu chuỗi.
Khi đã định hình được mục đích sử dụng, nghệ nhân tiến hành định vị và khoan lỗ cho ngọc. Đây là công đoạn đòi hỏi sự chuẩn xác tuyệt đối, bởi chỉ một rung chấn nhỏ từ mũi khoan kim cương siêu âm cũng có thể làm nứt vỡ cấu trúc xà cừ quý giá. Kỹ thuật khoan nửa thường áp dụng cho các thiết kế khuyên tai, nhẫn hay mặt dây chuyền, còn kỹ thuật khoan suốt xuyên tâm sẽ dành riêng cho các chuỗi vòng cổ hoặc vòng tay.
Chị Nguyễn Thu Trang, kỹ thuật viên chế tác, cho biết: "Mỗi một con trai sẽ cho ra những viên ngọc không giống nhau hoàn toàn. Công đoạn của chúng tôi sẽ là phân loại từ những viên ngọc thô sơ sang ngọc thành phẩm. Sau đó, chúng tôi phân loại ra loại nào làm khuyên tai, loại nào làm vòng cổ. Những viên ngọc phải cùng màu sắc, cùng kích cỡ giống nhau thì mới được sắp xếp để xâu chuỗi thành những sản phẩm hoàn chỉnh để bán cho du khách".
Công đoạn cuối cùng là sự hòa quyện giữa ngọc trai và nghệ thuật kim hoàn. Nghệ nhân sẽ cẩn trọng gắn ngọc vào chấu kim loại bằng chốt ren cùng chất kết dính chuyên dụng, điểm xuyết thêm đá quý hoặc kim cương tấm, rồi đánh bóng bề mặt kim loại lần cuối để tạo nên một tác phẩm trang sức hoàn thiện, sang trọng và bền bỉ với thời gian. Tùy đặc điểm của từng viên, người thợ có thể kết hợp ngọc trai với các vật liệu quý để tạo thành nhiều dòng trang sức như nhẫn, vòng cổ, bông tai, lắc tay và các sản phẩm quà tặng.
Nếu biển Hạ Long là nơi nuôi dưỡng những viên ngọc, thì người thợ chế tác là những người tiếp tục hoàn thiện vẻ đẹp ấy. Từ một sản vật được hình thành trong lòng biển, qua bàn tay con người, ngọc trai trở thành những món trang sức tinh tế mang theo câu chuyện về vùng di sản.
Chế tác không đơn thuần là công đoạn hoàn thiện sản phẩm mà còn là quá trình sáng tạo để biến một sản vật tự nhiên thành một sản phẩm mang dấu ấn văn hóa của Hạ Long. Một viên ngọc trai vốn đã có vẻ đẹp riêng, nhưng khi được lựa chọn, phối hợp với kiểu dáng trang sức phù hợp, giá trị thẩm mỹ được nâng lên đáng kể. Quy trình chế biến ngọc trai Hạ Long là minh chứng cho sức mạnh của sự kết hợp giữa di sản thiên nhiên và công nghệ hiện đại.
Ở góc độ phát triển kinh tế, việc gia công và chế tác chính là khâu giúp Quảng Ninh giữ lại nhiều hơn giá trị của sản phẩm trong chuỗi sản xuất. Thay vì chỉ bán nguyên liệu, việc hoàn thiện sản phẩm tại địa phương tạo thêm việc làm, phát triển nghề chế tác, góp phần xây dựng thương hiệu Ngọc trai Hạ Long.
Ngọc trai Hạ Long là ngọc trai nước mặn nên sở hữu nhiều ưu điểm vượt trội như: Tuổi thọ dài hàng trăm năm, màu sắc tự nhiên đa dạng (vàng kim ấm áp, hồng anh đào, xám thủy ngân, lưu ly...) và khả năng tạo hiệu ứng ngũ sắc dưới ánh sáng.
Chị Nguyễn Thị Loan cho biết thêm: "Ngọc trai Hạ Long có sự khác biệt do độ sâu, độ mặn và độ yên tĩnh của mặt nước đã tạo ra những viên ngọc có độ bóng cao, độ mịn và độ dày của xà cừ, tạo ra thương hiệu riêng cho ngọc trai. Trên thị trường hiện tồn tại nhiều dòng ngọc trai, trong đó có dòng trai nước ngọt sẽ không có độ bóng, độ dày và màu tự nhiên như ngọc trai Hạ Long".
Điểm đến “Du lịch làng nghề”
Với mô hình trang trại trên vịnh Hạ Long kết hợp trải nghiệm tham quan thực tế (từ nuôi trồng, cấy nhân đến chế tác), ngọc trai Hạ Long trở thành sản phẩm du lịch độc đáo, giúp du khách không chỉ mua sắm mà còn “chạm tay” vào từng giai đoạn hình thành một viên ngọc quý hiếm. Xuất phát từ nhu cầu du lịch Hạ Long ngày càng tăng, Công ty CP Ngọc trai Hạ Long đã biến các trang trại thành điểm tham quan hấp dẫn bắt đầu từ năm 2010. Mô hình “Du lịch làng nghề ngọc trai” đưa du khách ra vịnh, tận mắt chứng kiến giàn phao, lưới lồng nhấp nhô giữa sóng nước xanh, hòa mình vào không khí trong lành của vịnh di sản.
Tại Trung tâm Ha Long Pearl Farm (Bồ Hòn) hay Pearl Farm 2 (Vung Viêng), du khách được giới thiệu lịch sử và quy trình nuôi cấy, chế tác ngọc. Du khách cũng có thể được thử “mổ trai lấy ngọc”, hay là được lựa chọn ngọc thô, yêu cầu nghệ nhân chế tác riêng theo ý thích, được mua sắm mỹ phẩm chiết xuất từ bột ngọc trai tự nhiên hoặc đồ thủ công mỹ nghệ khảm trai.
Ngọc trai Hạ Long không chỉ là món quà xa xỉ mà còn là kỷ vật độc đáo, giúp du khách “níu chân” lâu hơn để khám phá vẻ đẹp thiên nhiên và văn hóa của vịnh Hạ Long. Mỗi viên ngọc được du khách mua làm đồ trang sức là kết tinh của sự hợp tác giữa thiên nhiên kỳ diệu và bàn tay con người, là một câu chuyện kể về hành trình từ nghề nuôi cấy kỳ công đến tuyệt tác trang sức của vùng biển Hạ Long.
