Quảng Ninh có một vùng đất được nhiều người yêu mến đặt cho tên gọi là “Sa Pa thu nhỏ”, bởi có sự tương đồng ít nhiều về cảnh quan tự nhiên hùng vĩ, văn hóa đặc sắc các dân tộc vùng cao. Đó là dải đất biên cương huyện Bình Liêu với bề dày truyền thống lịch sử, là tiền thân của các xã Hoành Mô, Lục Hồn, Bình Liêu hiện nay. Nơi đây không chỉ ghi dấu vẻ đẹp về tình quân - dân gắn bó đồng lòng giữ vững chủ quyền biên giới quốc gia, mà còn cho thấy sức mạnh của tiềm lực văn hóa, con người đã tạo sức mạnh bứt phá trong thời kỳ mới.
Tự hào những chặng đường lịch sử
Theo những tài liệu lịch sử của địa phương, châu Bình Liêu được thành lập vào ngày 26/12/1919 trên cơ sở nhập hai tổng là Bình Liêu và Kiến Duyên của châu Tiên Yên, thuộc phủ Hải Ninh, tỉnh Quảng Yên từ thời phong kiến. Cho đến khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, chính quyền cách mạng ở Bình Liêu được thành lập, thì châu Bình Liêu đổi tên thành huyện Bình Liêu. Tháng 7/1948, Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên ở huyện Bình Liêu được thành lập. Kể từ đó, liên tục những chiến công vang dội trên tuyến biên giới này được lập nên, từ việc bảo vệ chính quyền cách mạng, đấu tranh với bè lũ “Xứ Nùng tự trị” mà thực dân Pháp thiết lập. Cho tới trận đánh ác liệt từ 22 giờ đêm ngày 24/12/1950 đến chiều ngày 25/12/1950, huyện Bình Liêu hoàn toàn được giải phóng.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Đảng bộ và nhân dân huyện Bình Liêu đã chi viện đắc lực sức người, sức của cho tiền tuyến, với hơn 2.200 người con ưu tú lên đường nhập ngũ vào Nam chiến đấu trên các chiến trường, góp phần cùng nhân dân cả nước làm nên Đại thắng Mùa xuân năm 1975, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước. Cao điểm Cao Ba Lanh là nơi ghi dấu chiến công to lớn và sự hy sinh quả cảm của quân và dân trong cuộc kháng chiến bảo vệ biên giới năm 1979. Đặc biệt là câu chuyện về Anh hùng LLVTND Đỗ Chu Bỉ, 28 tuổi, là Đại đội phó Đại đội 6 của Đồn 207 Công an vũ trang Quảng Ninh (nay là Đồn Biên phòng Cửa khẩu Hoành Mô), hy sinh khi đang cùng đồng đội chiến đấu ngay tại tuyến đầu.
Kháng chiến đến ngày toàn thắng, hòa bình lập lại, vùng đất Bình Liêu từng bước khắc phục hậu quả chiến tranh, làm tốt công tác phát triển kinh tế - xã hội gắn với giữ vững quốc phòng - an ninh và đối ngoại, thực sự là phên giậu vững chắc vùng Đông Bắc của Tổ quốc. Trải qua những bước thăng trầm của lịch sử, huyện Bình Liêu trải qua 105 năm kể từ ngày thành lập trước khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, sắp xếp thành 3 xã Hoành Mô, Lục Hồn và Bình Liêu như hiện nay. Những thế hệ người dân nơi biên cương này tiếp tục phát huy truyền thống tự hào, cần cù trong lao động sản xuất, đoàn kết trong thi đua xây dựng đời sống mới. Những lợi thế về cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, điều kiện khí hậu khác biệt, văn hóa giàu bản sắc, động lực của khu kinh tế cửa khẩu Hoành Mô - Đồng Văn... đã giúp Bình Liêu vượt khó, đạt nhiều thành tựu vượt bậc, đóng góp tích cực cho Quảng Ninh qua các thời kỳ.
Vùng đất với núi non trùng điệp, đại ngàn xanh thẳm, các cộng đồng dân cư sống thưa thớt... đã dần khoác lên diện mạo trù phú, phát triển toàn diện những năm qua. Đặc biệt phải nói tới hành trình 13 năm (2010-2023) Bình Liêu triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới với cách làm xuyên suốt, đó là: Lấy quy hoạch, đầu tư cơ sở hạ tầng kinh tế là nhiệm vụ trọng tâm; phát triển kinh tế là nhiệm vụ then chốt; bản sắc văn hoá là nền tảng; nâng cao vai trò lãnh đạo của các cấp uỷ đảng, chính quyền, các tổ chức đoàn thể từ xã đến thôn là động lực. Năm 2023, Bình Liêu là huyện miền núi, biên giới, dân tộc đầu tiên trong toàn quốc được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới theo bộ tiêu chí giai đoạn 2021-2025. Từ các tiêu chí điện lưới, đường giao thông, trường học, y tế, nước sạch... được đầu tư đồng bộ. Tiềm năng vùng dân tộc thiểu số và miền núi được “đánh thức” trên cơ sở phát triển sản xuất, kinh doanh theo chuỗi cung ứng có hiệu quả, gắn với nhiều mô hình kinh tế lâm nghiệp, phát triển du lịch cộng đồng. Thành quả đó càng khẳng định sức mạnh đoàn kết, truyền thống cách mạng ở vùng đất phên giậu này không ngừng được tiếp nối.
Miền văn hóa đặc sắc
Anh Phạm Thanh Quang (TP Hải Phòng) chia sẻ, gia đình anh đã đến Bình Liêu 4 lần để tham quan, trải nghiệm vào các dịp nghỉ lễ những năm qua. Khi thì tham gia hội Soóng cọ, khi thì trải nghiệm hội Kiêng gió kết hợp khám phá đường tuần tra biên giới được mệnh danh “sống lưng khủng long”; khi thì ngắm hội mùa vàng và bãi cỏ lau trên triền đồi trải dài ngút tầm mắt... Và lần nào cũng là những trải nghiệm thú vị đáng nhớ bởi khung cảnh thiên nhiên tươi đẹp với những rừng hồi, quế, sở trùng điệp trải dài tầm mắt, những thửa ruộng bậc thang, thác Khe Vằn, bãi đá thần - núi Cao Ba Lanh, núi Cao Xiêm, thác Khe Tiền, thác Sông Moóc A... Đồng thời được tìm hiểu các phong tục tập quán địa phương như ghé thăm chợ Đồng Văn thưởng thức món phở xào truyền thống; trải nghiệm làm bánh coóc mò, xôi nếp lá gừng, thêu thổ cẩm tại homestay bản địa... Càng phải nói tới những ấn tượng đặc biệt khi được tham dự lễ hội hát Soóng cọ của người Sán Chỉ, xem nam - nữ hát giao duyên, xem các cô gái mặc váy đá bóng...
Những năm qua, Quảng Ninh nỗ lực hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm du lịch kết nối khu vực và thế giới, phát triển “Du lịch 4 mùa”. Và Bình Liêu cũng có cả 1 thập kỷ bền bỉ với định hướng lấy văn hóa là trụ cột phát triển, là động lực tăng trưởng mới, hiện diện trong nhiều quyết sách về kinh tế - xã hội địa phương. Trong giai đoạn còn chưa thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Bình Liêu tích cực triển khai nhiệm vụ bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Cụ thể như: Khôi phục thành công 3 lễ hội truyền thống (Lễ hội đình Lục Nà, Hội Kiêng gió của người Dao Thanh Phán, Hội Soóng cọ); phục dựng các nghi lễ, phong tục lấy nước đầu năm mới, nghi lễ thôi nôi của đồng bào dân tộc Tày; lập hồ sơ đề nghị công nhận 7 Nghệ nhân dân gian, 3 Nghệ nhân Ưu tú; xây dựng các câu lạc bộ dân ca, dân vũ với hơn 1.200 thành viên thường xuyên sinh hoạt; khuyến khích mặc trang phục dân tộc trong trường học, công sở 2 ngày/tuần nhằm giữ gìn, lan tỏa giá trị văn hóa vào đời sống hiện đại.... Đồng thời, nhiều làn điệu then, soóng cọ, pả dung được sưu tầm, phục dựng, đưa vào giảng dạy trong trường học; lồng ghép trong sinh hoạt của Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ các cấp tại địa phương...
Càng phải nói tới các sản phẩm du lịch dựa trên giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc đã trở thành thương hiệu đặc sắc, giúp Bình Liêu trở thành điểm đến hấp dẫn, nổi bật trên bản đồ du lịch Việt Nam. Tiêu biểu như Hội mùa vàng, Hội hoa sở, Ngày hội văn hóa - thể thao các dân tộc... được tổ chức thường niên, gắn với chuỗi hoạt động biểu diễn nghệ thuật hát dân ca, tái hiện các nghi lễ truyền thống (đám cưới của người Sán Chỉ, người Dao, lễ cấp sắc của người Dao, lễ mừng cơm mới của người Tày...), trình diễn trang phục dân tộc, tổ chức các trò chơi dân gian. Qua đó, đã góp phần giới thiệu, quảng bá, tạo cơ hội để du khách tìm hiểu, trải nghiệm, khám phá thiên nhiên, văn hóa của mảnh đất biên giới vùng Đông Bắc. Cùng với đó, trên địa bàn còn hình thành 7 mô hình homestay cộng đồng tại các thôn Nà Ếch, Lục Nà, Đồng Văn, vừa tạo sinh kế mới, vừa gìn giữ nếp nhà, phong tục truyền thống; xây dựng cơ chế liên kết, hình thành mạng lưới du lịch liên vùng thay cho cách làm manh mún, nhỏ lẻ. Những giá trị văn hóa, cảnh quan và lợi thế biên giới đã trở thành ngành kinh tế du lịch mũi nhọn, là sinh kế bền vững cho người dân.
Những bước tiến mới
Kế thừa những thành quả trước đây, các xã mới như Hoành Mô, Lục Hồn và Bình Liêu tiếp tục xác định nhiệm vụ bảo tồn truyền thống, phát huy giá trị văn hóa trong giai đoạn mới là hết sức quan trọng. Trong 1 năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, hàng loạt các nhiệm vụ mới đã được triển khai đồng bộ. Như tại xã Hoành Mô, đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch bền vững giai đoạn 2025-2030” đã được khẩn trương nghiên cứu, xây dựng và đi vào triển khai. Đề án xác định phát triển du lịch theo hướng bền vững, lấy bảo tồn văn hóa làm nền tảng, thiên nhiên làm động lực, là định hướng phù hợp với điều kiện của địa phương. Theo đó, xã chú trọng bảo tồn hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, phục dựng nghi lễ truyền thống, duy trì các lễ hội đặc trưng như Hội Kiêng gió, Đêm Trăng Cao Ly, chợ phiên vùng cao... Đồng thời, nhiều hoạt động văn hóa - nghệ thuật dân gian được khuyến khích khôi phục và phát huy giá trị gắn với phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng. Hoành Mô hướng tới phát triển mô hình du lịch dựa vào cộng đồng, coi người dân là chủ thể, trực tiếp tham gia đón tiếp và phục vụ du khách, qua đó vừa gìn giữ văn hóa, vừa nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống.
Ông Hoàng Kiên Trung, Phó Chủ tịch UBND xã Hoành Mô, cho biết: Bảo tồn văn hóa là làm cho văn hóa tiếp tục sống trong đời sống hôm nay. Địa phương đã hình thành các tổ hợp tác và ban quản lý du lịch cộng đồng tại các thôn để tổ chức, điều hành hoạt động homestay, farmstay; xây dựng quy ước bảo vệ cảnh quan môi trường, giữ gìn thuần phong mỹ tục trong đón khách du lịch. Các hộ dân được khuyến khích tham gia phát triển sản phẩm về trải nghiệm ẩm thực, trang phục dân tộc, tri thức thuốc nam... để tạo dấu ấn riêng. Xã đang tập trung triển khai ứng dụng điện tử “Smart Travel Hoành Mô” gắn với các điểm đến và sản phẩm du lịch đặc trưng. Hệ thống sẽ tích hợp, quảng bá đồng bộ các điểm, như: Vườn hoa Cao Sơn kết hợp homestay nghỉ dưỡng; trải nghiệm du lịch Cao Ba Lanh; “Sống lưng khủng long” mốc 1305; khu vực Sông Moóc, Khe Tiền phát triển theo hướng nghỉ dưỡng, chữa lành gắn với thảo dược bản địa...
Còn tại xã Lục Hồn, lợi thế đến từ các địa danh như di tích đình Lục Nà với lễ hội truyền thống đặc sắc, Hội hoa Sở diễn ra thường niên, ruộng bậc thang gắn liền với lễ hội mùa cơm mới của đồng bào dân tộc Tày, sản phẩm miến dong đạt 5 sao OCOP quốc gia, đỉnh Cao Xiêm được đánh giá là lý tưởng để phát triển các tour du lịch hiking, trekking (leo núi dã ngoại, mạo hiểm). Hiện nay, người dân trên địa bàn chủ động cải tạo nhà truyền thống thành homestay, tích cực tham gia hoạt động phục dựng lễ hội, tổ chức thi ẩm thực, trình diễn trang phục dân tộc. Các lớp dạy hát then, đàn tính, soóng cọ được duy trì, góp phần bảo tồn văn hóa và làm giàu trải nghiệm du khách. Theo định hướng, Lục Hồn sẽ trở thành trung tâm du lịch sinh thái văn hóa nghỉ dưỡng vùng núi Đông Bắc, gắn phát triển văn hóa dân tộc với bảo vệ môi trường, mở rộng liên kết với các địa phương, thu hút du khách trong và ngoài nước.
Xã Bình Liêu cũng đang cụ thể hóa mục tiêu phát huy giá trị văn hóa luôn đi đôi với nhiệm vụ bảo vệ biên giới. Những lễ hội sum vầy không chỉ là niềm vui văn hóa, mà còn là sức mạnh tinh thần củng cố “thế trận lòng dân”, giữ vững từng tấc đất thiêng liêng nơi biên cương. Vì vậy, bảo tồn văn hóa luôn được gắn liền với vai trò của cộng đồng. Xã hiện duy trì Câu lạc bộ Dân ca, dân vũ truyền thống dân tộc Sán Chỉ; thành lập Chi hội Văn nghệ dân gian với 83 hội viên. Chi hội tập trung sưu tầm, nghiên cứu, truyền dạy và quảng bá hát then - đàn tính của người Tày, hát soóng cọ của người Sán Chỉ, hát Pả Dung của người Dao cùng các phong tục, tập quán, trò chơi dân gian mang đậm bản sắc văn hoá của đồng bào các dân tộc. Cùng với đó, xã có 9 câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ với 274 hội viên; tổ chức các lớp truyền dạy hát then, nghề thêu trang phục truyền thống Dao Thanh Y, hướng tới thanh thiếu niên, học sinh, hội viên câu lạc bộ và người dân. Đây là cách tạo lực lượng kế cận để những giá trị văn hóa không chỉ được lưu giữ mà tiếp tục được thực hành trong đời sống.
Đồng loạt trong tháng 7 và tháng 8 vừa qua, các lớp truyền dạy hát then, đàn tính, hát pả dung, thêu truyền thống dành cho thanh, thiếu nhi đã được tổ chức ở cả 3 xã Hoành Mô, Lục Hồn và Bình Liêu. Không chỉ các nội dung sinh hoạt hè thêm phong phú, phù hợp với đặc thù địa bàn vùng cao, mà còn thông qua đó giúp cho thế hệ trẻ hiểu biết thêm về văn hóa địa phương. Khi các em có môi trường tiếp xúc nhiều hơn với lời hát, tiếng nói, giai điệu, màu sắc đặc trưng của dân tộc, vùng đất mình đang sinh sống, các em sẽ là người tiếp nối bản sắc ấy, hình thành ý thức giữ gìn, trân trọng di sản và tình yêu quê hương.
Quảng Ninh không chỉ có biển Hạ Long xanh với hàng ngàn đảo đá, đỉnh Yên Tử mây trắng thâm nghiêm, thương cảng cổ Vân Đồn đang trên đà đổi mới, hay trục cao tốc hiện đại kết nối liên vùng... mà còn có một miền đất biên cương với bề dày truyền thống lịch sử và văn hóa đặc sắc. Ở vùng đất này, những giá trị văn hoá giàu bản sắc được phát huy xứng tầm với tăng trưởng kinh tế; quốc phòng - an ninh được giữ vững nhờ thế trận lòng dân. Nhờ đó đã tổng hòa vào thành tựu chung của Quảng Ninh trên hành trình không ngừng đổi mới, bứt phá toàn diện.
