Cửa Lục nối hai bờ Hòn Gai - Bãi Cháy (TP Hạ Long) bên bờ Vịnh Hạ Long thơ mộng, đã đi vào tiềm thức, niềm tự hào của nhân dân Quảng Ninh. Nơi đây từng gắn với nhiều sự kiện trọng đại của dân tộc Việt Nam.
Sự kiện lịch sử đầu tiên là vào năm 1287, đế quốc Nguyên Mông tiến hành xâm lược Đại Việt lần thứ ba. Khác với hai lần trước, lần này ngoài bộ binh chúng còn tăng cường thêm thuỷ binh, gồm 600 chiếc thuyền, do Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp chỉ huy. Đi theo đoàn thuyền chiến là 100 thuyền chở 70 hộc lương để tiếp tế cho đội quân xâm lược do tướng Trương Văn Hổ cầm đầu. Nắm được kế hoạch tiến quân của địch trên tuyến đường biển, Vua Trần cử Trần Khánh Dư cầm quân đi đánh quân địch tuyến đường thuỷ, lấy Vân Đồn làm đại bản doanh.
Thượng tuần tháng 2-1288, đội thuyền lương của địch do Trương Văn Hổ chỉ huy tiến vào vùng Vân Đồn. Đến vùng biển Cửa Lục, đoàn thuyền lương của địch lọt vào trận địa mai phục của đại quân nhà Trần và bị đánh cho tơi bời. Tướng Trương Văn Hổ phải cướp một chiếc thuyền con, lén chạy đường tắt một mạch về đảo Hải Nam. Trận thắng trên dòng sông Cửa Lục là trận mở đầu quan trọng, tạo cơ hội cho Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn tổ chức trận quyết chiến Bạch Đằng vào tháng 4-1288, kết thúc cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông của dân tộc ta.
Sự kiện thứ 2 là vào tháng 4-1955, sông Cửa Lục lại chứng kiến những tên lính Pháp cuối cùng rút khỏi khu mỏ, chính quyền cách mạng về tay giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Và sau khi tiếp quản khu mỏ, ngành Giao thông Vận tải tỉnh Hải Ninh và khu mỏ Hồng Quảng cùng tiếp nhận bến phà Bãi Cháy. Đây là tuyến giao thông huyết mạch quốc lộ 18A ra tỉnh Hải Ninh và cửa khẩu Móng Cái. Ngay từ khi tiếp nhận bến phà Bãi Cháy, cán bộ, công nhân viên bắt tay vào khắc phục hậu quả của chiến tranh, duy trì hoạt động thường xuyên, đảm bảo giao thông liên tục... Qua 51 năm phát triển và trưởng thành, bến phà Bãi Cháy đã chứng kiến những sự đổi thay qua các thời kỳ. Đặc biệt sự kiện lịch sử oanh liệt ngày 5-8-1964, đế quốc Mỹ leo thang thực hiện chiến tranh phá hoại miền Bắc. Tỉnh Quảng Ninh là mục tiêu mà không quân Mỹ đã chọn điểm đánh phá đầu tiên, trong đó có bến phà Bãi Cháy trên sông Cửa Lục...
Trải qua 8 năm chống trả quyết liệt với chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ (từ năm 1965-1972), bến phà Bãi Cháy trực tiếp bị máy bay của địch đánh 35 trận, với 534 quả bom các loại, hàng ngàn quả đạn rốc két, 48 quả bom từ trường; trong đó có 6 trận khi phà đang hoạt động trên sông Cửa Lục. Từ trong cuộc chiến đấu đã xuất hiện nhiều tấm gương chiến đấu ngoan cường, dũng cảm mưu trí của cán bộ và công nhân bến phà, như: Thuyền trưởng Trần Minh Chúc, Vũ Đức Hiệp, Bùi Duy Sử, Nguyễn Văn Luân v.v.. Một số người đã hy sinh anh dũng, như thuyền trưởng Nguyễn Văn Luân, bến trưởng Lưu Đình Phong, thuyền trưởng Lê Văn Tiến, thợ máy Cao Viết Thao, khẩu đội trưởng Lê Thị Hằng, đại đội trưởng Đặng Bá Hát v.v.. trong trận chiến ác liệt. Với những thành tích xuất sắc của mình, bến phà Bãi Cháy là một trong số ít các đơn vị trên cả nước 3 lần được phong danh hiệu Anh hùng LLVT và Anh hùng Lao động...
Sự kiện thứ 3 là, trong thời kỳ hội nhập và phát triển kinh tế. Ngày 18-5-2003, nhân dân các dân tộc Quảng Ninh và người dân thành phố Hạ Long được chứng kiến lễ khởi công xây dựng cầu Bãi Cháy. Đây là cây cầu dây văng, bê tông cốt thép dự ứng lực một mặt phẳng dây đầu tiên được xây dựng tại Việt Nam, đạt kỷ lục thế giới về chiều dài nhịp chính.
Và ngày 2-12-2006 cầu Bãi Cháy được khánh thành, đưa vào sử dụng với sự chào đón của hàng chục vạn người dân thành phố Hạ Long và du khách trong rừng cờ hoa băng zôn, biểu ngữ. Cây cầu Bãi Cháy sừng sững nối hai bờ sông Cửa Lục càng làm tăng thêm vẻ đẹp vốn có của Vịnh Hạ Long, di sản thiên nhiên thế giới, góp phần tạo đà mạnh mẽ cho Quảng Ninh, vùng động lực kinh tế phía Bắc phát triển. Đây cũng là điểm đến của du khách bốn phương thưởng ngoạn vẻ đẹp của Vịnh Hạ Long. Chiếc cầu Bãi Cháy còn là biểu tượng ghi dấu cho sự hợp tác hữu nghị và phát triển giữa hai nước Việt Nam - Nhật Bản.
Dòng sông Cửa Lục - Bến phà Bãi Cháy là những cái tên được ghi vào trang sử vẻ vang của dân tộc. Để phát huy giá trị các sự kiện trên, để tuyên truyền giáo dục cho thế hệ hôm nay và mai sau, thiết nghĩ Cửa Lục, bến phà Bãi Cháy rất đáng đề nghị được lập hồ sơ xếp hạng di tích lịch sử. Từ đó xây dựng quy hoạch tổng thể khu di tích bến phà Bãi Cháy để có kế hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di sản, văn hoá trong khu du lịch Bãi Cháy và Di sản Vịnh Hạ Long.
