Ngôi nhà 3 tầng làm theo kiến trúc hiện đại của người Kinh của Phan chủ Từ Khải Seo nằm ngay bên cạnh trụ sở UBND xã Bình Dân, huyện Vân Đồn. Hai tầng dưới để ở, tầng trên cùng là gian thờ tổ tiên. ánh nắng vàng buổi chiều đông hắt vào, tuy nhẹ nhưng đủ làm cho căn phòng sáng hơn.
Một phần của nghi lễ Đại phan tại nhà Phan chủ Từ Khải Seo, ngày 9-11-2008.
Phan chủ Từ Khải Seo, 72 tuổi trong trang phục quần áo lễ, kính cẩn thắp nén hương trước bàn thờ Thiên Vương đặt vuông góc với bàn thờ tổ tiên, trên đó đã bày sẵn cơm nếp, rượu trắng, bánh kẹo. Phía trên bàn thờ là 3 bức tranh cổ, tượng trưng cho ba thế giới của đạo giáo: Tiên, Phật, Ngọc Hoàng. Cùng giúp việc cúng với Phan chủ còn có 5 thầy cúng khác. Sau một hồi lầm rầm khấn trước bàn thờ, Phan chủ cầm lấy chiếc tù và bằng sừng trâu rúc lên một hồi. Một số thầy khác, người cầm thanh la, người cầm cây phất trần làm bằng lông đuôi ngựa nhảy múa theo. Trong khói hương trầm, nghe những âm thanh ấy, bất chợt tôi như thấy mình lạc vào một thế giới huyền bí của người Sán Dìu…
Trên đây là một cảnh, mở đầu nghi lễ Đại phan, thuộc “Dự án phục dựng, bảo tồn và phát huy văn hoá dân gian của người Sán Dìu ở Quảng Ninh” do Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp với UBND huyện Vân Đồn phục dựng lại tại xã Bình Dân vào cuối tháng 12 tới đây. Theo thạc sĩ Cao Đức Bình, chuyên viên Phòng Nghiệp vụ, Sở VH-TT&DL thì lễ Đại phan của người Sán Dìu đã bị mai một khoảng 50 năm nay. Nhằm bảo tồn nét văn hoá truyền thống đặc trưng của đồng bào, Sở đã thống nhất với huyện và xã phục dựng lại gần như nguyên vẹn các nội dung của nghi lễ xưa. Chủ trương này đã được chính quyền, nhân dân trong xã rất phấn khởi, ủng hộ. Sở dĩ Sở VH-TT&DL chọn xã Bình Dân làm nơi triển khai dự án vì đây là nơi người Sán Dìu sống tập trung nhất, toàn xã có khoảng 1.300 nhân khẩu thì người Sán Dìu chiếm tới 98%. Theo kế hoạch đã được các bên thông qua, lễ Đại phan sẽ diễn ra trong 4 ngày, từ 20 đến 23-12-2008, so với nghi lễ xưa kia rút bớt 2 ngày. Địa điểm tổ chức là sân vận động và nhà văn hoá trung tâm xã. Ngày thứ nhất sẽ tiến hành dựng Gác vương đàn và Ngũ nhạc lầu, ban thờ Táo quân. Buổi chiều tiến hành 2 lễ cáo chiều và phong sơn chiều tại nhà Phan chủ Từ Khải Seo (Phan chủ là người chủ trì toàn bộ nghi lễ cúng - NV). Ngày thứ hai diễn ra lễ khởi mã chiều, lễ rước Thành hoàng, lễ dựng cây treo phướn, lễ ngọ chiều, lễ mãn chiều và lễ cấp sắc. Ngày thứ ba là các lễ chém lợn, chém trâu, lễ leo gươm và lễ lội than. Tham gia nghi lễ Đại phan ngoài đồng bào Sán Dìu trong xã, ban tổ chức còn mời thêm người Sán Dìu ở nhiều nơi trong và ngoài tỉnh. Giống như nhiều dân tộc khác ở Việt Nam, trong lễ hội thường không thể thiếu được 1 vật thiêng đó là cây nêu, ở đây người Sán Dìu gọi là cây phan chốc nhưng khác cây nêu ở chỗ cây phan chốc làm bằng cây tre tươi to và dài suốt ngọn. Trên cây tre, người ta làm 12 nấc thang, tượng trưng cho 12 tầng trời. Theo truyền thuyết của người Sán Dìu thì xưa vua cóc phải bò qua 12 nấc thang để cầu ông trời đổ mưa. Vào ngày thứ 3 của nghi lễ, một pháp sư sẽ làm lễ leo lên các nấc thang, đến nấc thang cao nhất, pháp sư sẽ vẩy thóc gạo ra mọi phía cho mọi người ở dưới đón lấy, tượng trưng cho sự ban ơn của trời cho dân bản được no ấm, mùa màng bội thu.
Trong số các nội dung của nghi lễ Đại phan, đáng chú ý là nghi lễ chém lợn, chém trâu. Theo những người già trong xã thì chém lợn có tính chất hiến tế còn chém trâu mang ý nghĩa như là mừng chiến thắng, cầu mong cho mọi người khỏi bệnh tật, ốm đau. Khác biệt của nghi lễ này so với nghi lễ đâm trâu của đồng bào Tây Nguyên là người ta dùng kiếm, gươm chém vào cổ lợn, cổ trâu thay cho dùng giáo, lao đâm.
Tuy nhiên, trong nghi lễ Đại phan, độc đáo nhất hẳn sẽ là lễ leo gươm và lội than hồng. Theo ông Từ Khải Lâm, 71 tuổi, ở thôn Đồng Đá vốn có ba đời nối nghiệp làm thầy cúng thì hiện cả xã Bình Dân chỉ có thầy cúng Từ Hải Sáng, con trai của Phan chủ Từ Khải Seo, năm nay trạc ngoài 30 tuổi là có thể leo được gươm. Cây leo gươm làm bằng gỗ, được dựng hai bên phải, trái của Ngũ nhạc lầu. Mỗi cây gươm, người ta gắn vào đó 12 thanh gươm sắc lẹm, lưỡi quay lên trên. Khi leo gươm, người leo sẽ dùng chân trần để leo. Nghe có vẻ huyền bí nên tôi đã đem chuyện này hỏi thầy cúng Từ Hải Sáng, ngay sau khi anh tham gia diễn thử nghi lễ cúng như ở phần đầu bài đã kể. Anh Sáng cười và cho biết mình đã leo một số lần. Hỏi: Đã xảy ra sự cố đứt chân lần nào chưa? Trả lời: Chưa và cho biết thêm trước khi leo gươm, người leo phải rửa chân tay, mặt mũi sạch sẽ và được thầy cả đóng dấu vào trán, chân và tay. Tôi hỏi vậy ngoài đóng dấu hẳn phải có bí quyết nào khác không thì anh Sáng tủm tỉm cười, vẻ bí hiểm. Đem chuyện này hỏi Phan chủ Từ Khải Seo thì được ông cho biết chuyện con trai mình leo được gươm là chuyện có thật. Bản thân ông thời trẻ cũng đã từng leo, giờ già nên thôi. Về lễ lội than (tức đi chân trần trên than hồng đỏ rực) theo ông Từ Khải Lâm thì gần như thầy cúng nào ở Bình Dân cũng đi được.
Một điều đáng nói nữa là việc phục dựng lại nghi lễ Đại phan sẽ diễn ra đúng vào dịp huyện Vân Đồn kỷ niệm 60 năm ngày thành lập huyện 26-12 (1948-2008) nên chắc chắn đây sẽ là một hoạt động văn hoá nổi bật, thu hút sự quan tâm, tham gia của nhiều người. Ban tổ chức hy vọng từ lần phục dựng lại này, nghi lễ Đại phan sẽ được đồng bào Sán Dìu bảo tồn, duy trì tổ chức vào các năm tiếp theo.
