Đi tìm những nghệ nhân hát đúm Hà Nam

Hát đúm là lối hát giao duyên, đối đáp giữa trai gái với nhau. Từ xa xưa, trai gái vùng sông nước Hà Nam (Yên Hưng) đã cất vang những làn điệu dân gian này trong lễ hội, trong lao động sản xuất, trên đồng ruộng, trên sông biển hay trong lúc cùng nhau quai đê lấn biển.

Hát đúm đã đi vào đời sống văn hoá tinh thần, trở thành nét đẹp truyền thống của con người và vùng đất Hà Nam....

Ca nương một thời...

Trên con đường Hà Nam rợp bóng dừa xanh, những ngôi nhà cổ chen lẫn những toà biệt thự to đẹp hiện đại, tất cả cho ta cảm giác về một cuộc sống sung túc, no đủ song vẫn giữ được nét đẹp truyền thống, những vốn cổ của  vùng đất một thời nắng gió dữ dằn này. Ngôi nhà của bà Phạm Thị Thành, một ca nương hát đúm nổi tiếng Hà Nam nằm lặng lẽ trong ngõ nhỏ xã Phong Hải. Ngôi nhà gỗ 3 gian với những cột gỗ đen bóng, vì kèo nhiều hoa văn họa tiết phức tạp, những tác phẩm nghệ thuật của cha ông từ hàng trăm năm nay, trông thật cổ kính. Có thể nói bà Phạm Thị Thành là một trong số ít người còn thuộc nhiều lời hát đúm cổ. Những lúc tĩnh tâm, bà lại ngồi trầm ngâm nhớ lại đủ những bước hát đúm, hát chào, hát hỏi, hát giao duyên, hát mời trầu, hát đố giảng, hát hỏi, hát hoạ, hát cưới, hát lính, hát thư.... Và rồi lại cùng cụ ông, cũng là một giọng nam hát đúm đại diện của vùng đất này cùng cất lên những điệu hát đúm tình tứ. Đã ở tuổi 76 mà giọng hát của bà Phạm Thị Thành còn mượt mà, nhẹ nhõm và trong trẻo lắm, nghe như gió thoảng, như tiếng chim hót. Bà mong muốn được hát trên những sân khấu để mọi người biết đến một lối hát đúm Hà Nam duyên dáng mà mượt mà. Hát đúm Hà Nam khác với hát đúm các vùng biển, khác bởi lối hát giọng thổ thật giọng và dân dã, ca từ chủ yếu là các lời cổ, nghe phải thấm mới hiểu, và khi đã hiểu mới thấy thật ý tứ, thật sâu sắc. Bà tâm sự: Thời chúng tôi chỉ hát đúm trong các lễ hội, đó là các hội làng, hội chùa và hát đúm là để tìm hiểu nhau, để nhớ, để thương nhau. Cái thời “cha mẹ đặt đâu con ngồi đó”, lúc ở nhà cũng như khi ra đồng đều phải bịt kín mặt, chúng tôi đâu có cơ hội để chọn bạn tâm tình. Bởi vậy mỗi khi hội làng, trai gái thành từng nhóm đứng hát với nhau. Các chàng trai cầm cổ tay cô gái đến bao giờ cô gái hát hay, hát giỏi mới thả tay ra. Qua hội làng, nhiều chàng trai giục mẹ giả vờ xuống nhà cô gái mua lợn, mua gà để tìm mai tìm mối... Có lẽ thời của bà Phạm Thị Thành, hát đúm mang đầy ý nghĩa, tình tứ, bởi vậy trai gái nào cũng cố học để biết hát, hát hay.

Bà Phạm Thị Hợp ở xã Cẩm La là em gái của bà Phạm Thị Thành. Cách chị khá nhiều tuổi, nhưng từ bé bà đã được nghe và học lỏm cách hát đúm của chị Thành, nhiều lần mê quá cứ nhũng nhẵng theo chị đi hát hội. Lớn lên bà hát hay nổi tiếng trong vùng. Thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, bà Hợp luôn được xã, huyện “trưng dụng” để đi hát đúm cho dân công, bộ đội nghe. Bà hát ở mọi nơi, mọi lúc, phút nghỉ giải lao của đoàn thanh niên đắp đê, của đoàn thanh niên xung phong làm đường kháng chiến hay trong các liên hoan tiễn tân binh lên đường tòng quân. Hát ở đâu bà cũng để lại bao xao xuyến, ấn tượng tốt đẹp trong lòng người nghe. Thế nhưng thời sung sức nhất của bà vào khi đất nước vừa thống nhất, quê hương còn nhiều khó khăn, phải tập trung mọi nguồn lực để phát triển kinh tế - xã hội. Tục hát đúm ở Hà Nam cũng vì đó mà ít có cơ hội được phát huy, dẫn đến bị lãng quên và có nguy cơ mai một dần. Những ca nương hát đúm như bà đành dần quên đi sở trường, niềm đam mê của mình để hoà chung với không khí sản xuất. Vốn là người có tâm với hát đúm, bà luôn mong muốn truyền dạy lại cho con cháu những câu hát, bước hát đúm cổ. Bởi vậy khi CLB hát đúm (do Trung tâm Văn hoá huyện Yên Hưng vận động thành lập) ra đời, bà là người đầu tiên xin tham gia và tích cực hoạt động trong việc mở lớp dạy hát đúm cho các bạn trẻ. Gặp chúng tôi trong một buổi luyện hát đúm cho thanh niên xã Cẩm La chuẩn bị biểu diễn trong ngày hội làng, bà bày tỏ: Những người như chúng tôi giờ chẳng còn nhiều nữa và cùng đã già cả rồi, vì vậy nếu không truyền lại cho lớp trẻ thì e rằng hát đúm không còn gìn giữ được, đời sau sẽ không biết hát đúm là gì nữa. Bởi vậy tôi còn cố được thì tôi còn hát, còn dạy bảo các cháu...

Đối với hát đúm Hà Nam, Nghệ sỹ Vùng mỏ Thanh Quyết chỉ là thế hệ “hậu sinh”... Thế nhưng nhờ chịu khó học hỏi cộng với chất giọng dân ca mượt mà được thừa hưởng từ người mẹ, cũng là một ca nương hát đúm có tiếng từ thời xưa nên Thanh Quyết hát đúm cũng rất đỗi ngọt ngào truyền cảm. Chị đã từng tham gia biểu diễn nhiều đoạn hát đúm Hà Nam trên các sân khấu lớn và nhận được sự tán thưởng nhiệt tình của khán giả. Có biết bao người con Hà Nam vì điều kiện sinh nhai phải xa quê, đều ngậm ngùi, xúc động khi nghe Thanh Quyết hát những làn điệu dân gian cổ quê nhà. Vốn là một cán bộ văn hoá, chị luôn có ý thức bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá dân gian cổ. Chị đã bỏ công sưu tầm và cho in thành sách cuốn “Hát đúm Hà -Nam - Yên Hưng” với gần 2.000 câu hát đúm cổ. Hiện nay, ngày ngày chị vẫn đạp xe về các nẻo đường thôn xóm Hà Nam để tìm hiểu, sưu tầm thêm nhiều câu hát đúm cổ khác. Nguyện vọng của chị là sẽ cho ra đời thêm các cuốn sách về hát đúm và hò biển, cũng là một làn điệu dân gian cổ của vùng quê Hà Nam. Khi gặp chúng tôi vào cuối tháng 11 vừa qua, chị khoe tư liệu cho tập sách này đã khá đầy đủ. Hy vọng trong thời gian tới độc giả sẽ có thêm một tác phẩm văn học về văn nghệ dân gian ở vùng quê lễ hội này.

Hát đúm tại đình Cốc.

Phát huy tục hát đúm - cần cơ chế hỗ trợ hợp lý

Những năm gần đây, huyện Yên Hưng đã có nhiều cố gắng trong sự quan tâm đầu tư bảo tồn, gìn giữ và phát huy vốn văn hoá, văn nghệ dân gian, trong đó có tục hát đúm. Năm 2003, được sự ủng hộ của Trung tâm Văn hoá huyện, CLB hát đúm do Nghệ sỹ Vùng mỏ Thanh Quyết làm chủ nhiệm đã được thành lập. Đây là cơ sở để tập hợp những người hát đúm và yêu hát đúm đồng thời đưa nghệ thuật hát đúm đến đông đảo công chúng. Nhằm tạo cơ hội biểu diễn cho các nghệ nhân hát đúm, trong các dịp lễ hội, các sự kiện văn hóa, chính trị xã hội của huyện, tỉnh, Phòng Văn hóa Thông tin huyện, cũng như các cơ quan chức năng khác luôn đưa hát đúm vào chương trình biểu diễn. Nhờ đó hát đúm đã được biểu diễn nhiều hơn trên những sân khấu lớn, phục vụ đông đảo khán giả. Tuy nhiên, để bảo tồn và phát huy di sản văn hoá phi vật thể này, cần phải có một cơ chế hỗ trợ hợp lý, nếu không nguy cơ mai một của nó là không tránh khỏi...