(Mai Ngọc Trọng, tác giả tượng đài đồng chí Vũ Văn Hiếu đặt tại TP Hạ Long, trò chuyện với PV Báo Quảng Ninh).
Tác giả Mai Ngọc Trọng
+ Vào thời điểm ấy, ở Quảng Ninh có nhiều nhà điêu khắc cũng khá có tên tuổi như Lý Xuân Trường, Kiều Sỹ Khuê v.v. Tại sao cơ quan lại giao một việc quan trọng như vậy cho anh, một người mới vào nghề điêu khắc?
- Tôi cũng không nhớ nữa! Có thể là do tuy mới về Quảng Ninh được hơn một năm nhưng trước đó, hồi còn là sinh viên, tôi đã tham gia trong nhóm của một số nhà điêu khắc của Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội đi dựng tượng đài ở nhiều tỉnh, thành trong nước. Và ngay khi mới về công tác tại Công ty Mỹ thuật-Mỹ nghệ Quảng Ninh, tôi cũng đã là thành viên trong nhóm dựng tượng đài Quang Trung (ở Đống Đa, Hà Nội) của tác giả Vương Học Báo, (ông là thầy giáo của tôi). Nghĩa là, ít nhiều cũng không còn bỡ ngỡ như một anh thợ học việc nữa! (cười). Thế nhưng, như thế không có nghĩa là vì tôi đã “nổi tiếng” hơn các nhà điêu khắc ở Quảng Ninh lúc bấy giờ nên được giao việc này. Có cái gì đó như là “duyên số” ấy. Đôi lúc tôi cứ nghĩ, hình như cụ Hiếucụ...“chọn” tôi! Bởi ban đầu, chưa hẳn tôi đã có hứng khởi với công việc, vì làm tượng chân dung không phải là sở trường của tôi! Tôi thích vẫy vùng với những bức tượng đài mang chất hoành tráng hơn. Vì thế, suốt thời gian đầu, khi làm phác thảo, tôi loay hoay mãi... Thậm chí, trong tư tưởng vẫn chỉ nghĩ làm sao để “đối phó”, để không bị những người có trách nhiệm phê là được! Cho nên nhiều tháng trôi qua mà công việc vẫn cứ ì ạch, bức phác thảo không “ra” được...
+ Và rồi sao?
- Và đến một hôm, tôi quyết định không cố gò mình vào việc sao chép y nguyên bức ảnh của đồng chí Vũ Văn Hiếu nữa mà trên cơ sở những tư liệu về cuộc đời, con người, tính cách v.v.. của đồng chí Vũ Văn Hiếu, và qua cảm nhận mang tính cảm tính của riêng tôi về cụ, để cố gắng lột tả cái thần thái của cụ! Bức phác thảo chỉ trong hai ngày là hoàn thành. Lúc đưa bức phác thảo về quê hương đồng chí Vũ Văn Hiếu (ở xã Hải Anh, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định), tôi vẫn còn hơi lo lo, bởi không biết mọi người trong gia đình nhận xét ra sao, có thấy.... giống không?
(Giọng Mai Ngọc Trọng chợt chùng xuống, hình như những hồi ức đang làm anh xúc động. Anh tiếp tục mạch chuyện...)
- Đến khi về tới nhà, trời đã sâm sẩm tối, chúng tôi đặt bức tượng lên bàn thờ, bên cạnh bức ảnh của đồng chí Vũ Văn Hiếu... Tôi chợt bàng hoàng bởi ngay chính tôi mấy ngày trước cũng không nhận thấy bức tượng... giống cụ Hiếu đến vậy! Có thể là do vị trí đặt tượng được luồng ánh sáng hoàng hôn từ bên ngoài hắt vào làm bức tượng trở nên sống động! Mọi người trong gia đình oà lên! Cụ Sách, em trai cụ Hiếu, ôm lấy bức tượng, nước mắt rưng rưng, bảo: “-Mấy chục năm rồi, giờ em mới gặp lại anh!”... Còn tôi, ngay thời khắc ấy, tôi mơ hồ cảm nhận rằng linh hồn cụ Hiếu đã hoá thân vào trong bức phác thảo! Cụ làm thế là vì cụ đã “chọn” tôi...
(Thấy tôi có vẻ hơi nghi hoặc, Mai Ngọc Trọng nghiêm mặt, anh bảo: “Chuyện ấy thật 100% đấy! Tôi đã từng dựng nhiều tượng đài nhưng chưa bao giờ có cảm giác ấy...)
+ Dựng tượng đài Vũ Văn Hiếu, anh thấy khó nhất là gì?
- Thì đấy, khó nhất là khi phác thảo! Đây là bức tượng đài đồng chí Vũ Văn Hiếu được dựng lần đầu tiên. Tôi nhớ khi Tỉnh uỷ có quyết định dựng tượng đồng chí Vũ Văn Hiếu, hoạ sỹ Huỳnh Văn Thuận (một trong những hoạ sỹ lão làng ở Việt Nam) nhìn bức ảnh đồng chí Vũ Văn Hiếu chụp từ thời Pháp, đã mờ đục lắm rồi, bảo: “- Chỉ có bức ảnh này thôi sao?” (...). Bởi lẽ, dựng tượng đài đồng chí Vũ Văn Hiếu không giống như dựng tượng các danh nhân thời xưa như Lê Lợi, Quang Trung, Nguyễn Trãi v.v. Những nhân vật lịch sử ấy thực ra không ai biết “mặt ngang, mũi dọc” như thế nào; vì thế cốt yếu nhất là thể hiện sao cho toát lên được cái “thần” của nhân vật. Nói cách khác, cái thực nằm trong cái ảo... Còn với tượng đài đồng chí Vũ Văn Hiếu lại khác. Không thể hư cấu như dựng những bức tượng các danh nhân, mà một mặt phải đảm bảo cái thần thái của một chiến sỹ cách mạng kiên trung, giàu lòng nhân ái, nhưng lại phải giống con người thật, về hình dáng, khuôn mặt, đôi mắt v.v. Sao cho ai trước đây đã từng gặp đồng chí Vũ Văn Hiếu cũng phải nhận ra! Nó cũng như khi chụp ảnh chân dung ấy mà! Vẫn là con người “giống như thật” ấy nhưng đâu phải bức chân dung nào cũng đạt cả đâu!
+ Và anh nghĩ là anh đã đạt được điều đó khi dựng tượng đồng chí Vũ Văn Hiếu?
- Nếu tôi nghĩ là chưa đạt thì tôi đã làm lại ngay khi mới xong bản phác thảo. Chắc chắn là như thế! Vì tôi đã nói với anh rồi, trước khi dựng tượng đồng chí Vũ Văn Hiếu, tôi cũng có tham gia một số công trình tượng đài khác nhưng chưa khi nào tôi cảm thấy có “sợi dây” ràng buộc về mặt tâm linh như với cụ Hiếu! Tôi mà thấy không ưng ý nhưng vẫn tiếp tục thì liệu cụ có “tha” tôi không? (cười). Tuy nhiên, may mắn là tôi đã không phụ niềm tin của cụ...! Khi nghiệm thu công trình, nhóm nghệ sỹ lão thành (gồm cố họa sỹ-viện sỹ Trần Văn Cẩn, họa sỹ Huỳnh Văn Thuận, họa sỹ Lê Lam v.v.) đánh giá bức tượng là tốt, là “tình cảm và rất có nghề”. Và tôi còn nhớ, đồng chí Nguyễn Bình Giang, lúc ấy là Bí thư Tỉnh uỷ Quảng Ninh, có nhận xét: Bức tượng: “toát lên phong cách hiền và kiên nghị”! Đây cũng chính là điều tôi muốn thể hiện về đồng chí Vũ Văn Hiếu qua bức tượng đài này...
+ Thế nhưng hiện nay bức tượng đã được nâng cấp từ chất liệu bê tông ban đầu thành đá hoa cương. Và nơi đặt tượng cũng đã chuyển đến vị trí khác... Anh thấy thế nào?
- Chuyện xảy ra khá lâu rồi, từ năm 1999 cơ mà! Nếu hồi ấy mà có người hỏi câu này, chắc tôi sẽ “sôi sùng sục” lên ngay. Nhưng giờ thì thôi, còn nói gì nữa đây? Chủ trương thay chất liệu bê tông thành đá hoa cương là một điều vui mừng. Nó chứng tỏ sự kính trọng anh linh đồng chí Vũ Văn Hiếu; đồng thời, với tác giả, cũng là sự khẳng định giá trị của tác phẩm. Nhưng vấn đề là họ (những người trực tiếp tiến hành công việc chuyển chất liệu bức tượng đài) làm cẩu thả quá! Từ bố cục chung của tượng đài đến các họa tiết v.v. thêm vào đều chẳng phù hợp gì cả với tinh thần chung là trang trọng, giản dị của chủ đề. Đã thế, ngay việc sao chép lại bức tượng cũng chưa đạt; dáng tượng ngưỡng thiên, cứng, không sinh động, thậm chí là vô hồn, chẳng ra cái thần thái của cụ Hiếu gì cả! Nói thật, hồi ấy, khi đến xem công trình, với tư cách là tác giả, tôi cảm thấy như bị xúc phạm chỉ là một phần thôi; phần quan trọng hơn, tôi có cảm giác như anh linh của cụ Hiếu đã bị thương tổn vậy...
Nhưng mọi chuyện đã qua đi, tôi thật cũng không biết nói gì nữa! Còn tình cảm thì tất nhiên là vẫn buồn, vẫn thấy có sự mất mát...
Còn việc di chuyển tượng đài đến nơi mới như hiện tại rõ ràng là không đẹp bằng vị trí cũ. Nhưng đây lại là chuyện khác. Tôi nghĩ việc di chuyển tượng đài đến nơi mới xuất phát từ thiện chí; chỉ tiếc là nếu các nhà chức trách tham khảo những người có chuyên môn một cách cẩn trọng hơn thì có lẽ sẽ tốt hơn nhiều...
Phù điêu nền tượng đài đồng chí Vũ Văn Hiếu (ảnh chụp lúc đang thi công phần mộc).
+ Được biết anh lại là người “được chọn” làm bức phù điêu về đồng chí Vũ Văn Hiếu. Bức phù điêu này khi nào thì sẽ hoàn thành?
- Đó là một bức phù điêu bằng đất nung, có chiều dài 10,5 m và chiều rộng là 5,5 mét, không kể phần chân. Chuyện tôi được giao làm bức phù điêu này cũng có nhiều điều để nói lắm. Đó là vào năm 2004, TP Hạ Long được tỉnh giao dựng bức phù điêu này làm nền cho tượng đài đồng chí Vũ Văn Hiếu ở vị trí đặt tượng bây giờ. Lúc đầu, dự định là nhóm tác giả (tôi và nhà điêu khắc Lý Xuân Trường và Kiều Sỹ Khuê) sẽ thực hiện; nhưng đến phút cuối, vì những lý do khác nhau, các ông Lý Xuân Trường, Kiều Sỹ Khuê không thể cùng làm. Vậy là mình tôi phải đảm nhiệm...
Hiện nay, bức phù điêu đã hoàn thành phần mộc và đang được nung tại Bát Tràng. Tiếc là bức phù điêu không thể dựng kịp đúng dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của đồng chí Vũ Văn Hiếu, vào 20-3 này!
(Cuộc trò chuyện giữa chúng tôi còn khá dài. Mai Ngọc Trọng bảo rằng anh vẫn cảm thấy áy náy; bởi hồi ấy, khi về quê hương đồng chí Vũ Văn Hiếu, các cụ ông, cụ bà là em cụ Hiếu, có đề nghị tác giả làm thêm một bức tượng khác “giống như bức này”, để đặt ở bàn thờ cụ Hiếu tại quê, mà đến nay anh vẫn không thực hiện được! Anh cũng bộc bạch nữa là giá như hồi ấy anh “xử lý mái tóc của cụ Hiếu” thêm một chút thì bức tượng sẽ hoàn hảo hơn v.v..).
Tôi chia sẻ những suy nghĩ của anh vàchúc anh có nhiều hơn nữa cảm hứng sáng tạo trong nghề, như khi anh dựng tượng đài đồng chí Vũ Văn Hiếu năm xưa vậy!
