Cùng với Yên Tử, Hồ Thiên và Ngoạ Vân là hai địa danh nổi tiếng gắn liền với tên tuổi và sự nghiệp tu hành của vua Trần Nhân Tông, cũng như phái thiền Trúc Lâm và là chốn tu hành của nhiều vị cao tăng trong nhiều thế kỷ.
Trong đó, Ngoạ Vân chính là nơi vua Trần Nhân Tông tu hành và cũng là nơi ngài viên tịch. Trải qua thời gian, cả hai di tích này đã bị hoang phế và dần rơi vào quên lãng. Trước tình hình đó, từ cuối tháng 12-2007 đến tháng 2- 2008, UBND huyện Đông Triều đã phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành điều tra, khảo sát tại hai di tích trên và đã thu được những tư liệu lịch sử mới quan trọng, góp phần làm sáng rõ hơn những giá trị lịch sử, văn hoá của hai khu di tích cũng như mối quan hệ tổng thể với khu di tích Yên Tử.
Bia đá dựng năm Vĩnh Hựu thứ 2 (1736) - một trong những di vật quý còn lại ở di tích Hồ Thiên.
Tại chùa Hồ Thiên, qua điều tra, nghiên cứu, các nhà khảo cổ học đã bước đầu xác định được diện mạo, quy mô, tính chất cũng như không gian phân bố của các công trình kiến trúc tôn giáo như chùa, vườn tháp, nhà bia, nhà tổ, nhà tăng và khu tịnh thất. Tuy nhiên, các dấu tích này chủ yếu xây dựng vào thời Lê Trung Hưng (thế kỷ 17- 18) và được tu bổ vào thời Nguyễn - thế kỷ 19). Điều này cũng phù hợp với những ghi chép trong văn bia của chùa và những tư liệu trong lịch sử. Theo đó, đợt trùng tu chùa quy mô nhất là năm Vĩnh Hựu thứ 2 (1736) đời vua Lê ý Tông, triều đình đã huy động sức dân ở 3 huyện: Giáp Sơn, Thuỷ Đường (nay thuộc Hải Phòng) và Đông Triều để xây dựng chùa Hồ Thiên và hai chùa Hương Hải, Quỳnh Lâm. Khi khánh thành chùa, triều đình đã cử các quan thượng thư soạn văn bia, cúng tế. Dấu tích thời Trần tại Hồ Thiên chưa được tìm thấy do chưa có điều kiện khai quật khảo cổ học, nhưng các nhà khảo cổ đã tìm được những di vật thời Trần gồm gạch, ngói và những mảnh vỡ từ tháp...
Điều đặc biệt quan trọng ở đợt nghiên cứu này là các nhà khảo cổ đã đo vẽ được toàn bộ bình diện mặt bằng chùa Hồ Thiên. Trong đó, đã làm rõ mặt bằng chùa Hồ Thiên tại khu trung tâm, xác định đây là công trình có quy mô lớn (rộng trên 500m2), có mặt bằng chữ Công gồm tiền đường, thiêu hương và thượng điện. Thông qua việc nghiên cứu các loại hình di vật, các nhà khảo cổ cũng đã xác định được khu nhà tổ của chùa Hồ Thiên từng đặt tượng đá thờ ba vị tổ của phái thiền Trúc Lâm là Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Hiện nay, tại đây còn lưu giữ hai pho tượng đá trong tư thế toạ thiền, bị mất đầu trong đó một pho được suy đoán là tượng Trần Nhân Tông. Đây là những bằng chứng quan trọng khẳng định rõ vai trò của chùa Hồ Thiên trong hệ thống chùa tháp của phái thiền Trúc Lâm thời Trần trên dãy Yên Tử.
Đối với di tích Ngoạ Vân, đã có nhiều tài liệu nói đến Ngoạ Vân gắn liền với nơi tu hành và viên tịch của vua Trần Nhân Tông, đó là chùa Ngoạ Vân và am Ngoạ Vân. Nhưng kết quả khảo sát của các nhà khảo cổ lần này cho thấy, Ngoạ Vân là một quần thể kiến trúc Phật giáo lớn, không chỉ có chùa và am mà còn bao gồm 4 khu vực lớn, đó là: Ngoạ Vân, Thông Đàn, Đá Chồng và Ba Bậc, với 12 điểm di tích nằm trải rộng trên một khu vực núi non hùng vĩ, có địa thế đẹp thuộc phần phía tây của dãy núi Yên Tử. Trong số đó, các nhà khảo cổ đã phát hiện dấu vết kiến trúc thời Trần ở các khu vực Thông Đàn, Ngoạ Vân và Ba Bậc. Tư liệu này cho thấy dưới thời Trần, ở đây là một quần thể với nhiều cụm kiến trúc có quy mô lớn, nhỏ khác nhau, trong đó Ngoạ Vân nằm trên núi Vảy Rồng - nơi vua Trần Nhân Tông tu hành, là khu vực trung tâm và quan trọng nhất, có quy mô lớn nhất. Thông Đàn là cửa ngõ đi từ Quỳnh Lâm, đền An Sinh và khu lăng mộ các vua Trần đến Ngoạ Vân. Ba Bậc là điểm nối giữa Ngoạ Vân, Hồ Thiên và từ đây kết nối với chùa Hoa Yên, chùa Lân ở phía đông của khu di tích Yên Tử. Đáng chú ý, tại khu vực Đá Chồng, các nhà khảo cổ lần đầu tiên đã phát hiện dấu tích lò nung ngói thời Lê (thế kỷ 18). Tư liệu này phản ánh rằng trong điều kiện xây dựng trên núi cao, vận chuyển vật liệu khó khăn nên người xưa đã tận dụng nguồn nước và nguyên liệu sẵn có để xây dựng những lò nung gạch ngói phục vụ cho việc xây dựng tại chỗ. Điều này giống như trường hợp chùa Vân Tiêu - Yên Tử) và chùa Quỳnh Lâm (Đông Triều).
Từ những giá trị và tầm quan trọng đặc biệt của khu di tích Hồ Thiên và Ngoạ Vân, tại hội nghị báo cáo sơ bộ kết quả điều tra khảo sát hai di tích trên (tổ chức cuối tháng 5 vừa qua), Viện Khảo cổ học đã kiến nghị UBND huyện Đông Triều và cơ quan chức năng của tỉnh về quy hoạch bảo tồn tổng thể hai khu di tích này. Cụ thể: khu di tích Hồ Thiên và Ngoạ Vân cần được đặt trong chiến lược quy hoạch bảo tồn tổng thể, tiến tới gắn kết với khu di tích Yên Tử tạo thành một quần thể về không gian văn hoá Phật giáo lớn của nước ta; gắn kết chặt chẽ quy hoạch khu di tích Hồ Thiên và Ngoạ Vân với quần thể không gian văn hoá Trần (gồm khu di tích An Sinh, chùa Quỳnh Lâm) tạo thành một tuyến tham quan du lịch văn hoá hấp dẫn. Để làm rõ hơn những bí ẩn cần sự giải đáp thoả đáng, khoa học về lịch sử, nhất là giai đoạn thời Trần, Viện Khảo cổ học cũng đã kiến nghị hai khu di tích Hồ Thiên và Ngoạ Vân cần được tiếp tục đầu tư nghiên cứu khảo cổ học nhằm làm rõ diện mạo kiến trúc các di tích thời Trần và thời Lê Trung Hưng, xây dựng hồ sơ khoa học về các loại hình di tích, di vật tại các khu di tích. Đây chính là những cơ sở khoa học quan trọng phục vụ hiệu quả, thiết thực cho công tác trùng tu, tôn tạo và phát huy giá trị khu di tích Hồ Thiên và Ngoạ Vân cả trước mắt cũng như lâu dài.
