Trò chuyện cùng Ngô Phương Cúc, người tù Côn Đảo ngày ấy, người hoạ sỹ già hôm nay, về cuộc đời chìm nổi của ông, về cái duyên hội hoạ đã đến với ông, tôi hiểu ra, hội hoạ là một sự cứu cánh, một bến đỗ bình yên cho ông dựa vào, chia sẻ cho vơi bớt những nỗi buồn vốn nhiều hơn vui trong cả quãng đời gần một thế kỷ của ông...
Người già hay sống bằng kỷ niệm, cái quy luật ấy cũng vận vào Ngô Phương Cúc khi nay ông đã ở cái tuổi xưa nay hiếm. Những kỷ niệm nhìn thấy ở mỗi đồ vật quanh căn phòng nhỏ đơn sơ của ông. Đó là tấm bằng Kỷ niệm chương chứng nhận chiến sỹ cách mạng bị địch bắt tù, đầy ở nhà lao Côn Đảo; những tấm huân, huy chương, tượng than điêu khắc chân dung ông, quà tặng của một nghệ sỹ...Nhưng nhiều nhất vẫn là những bức tranh xếp ngay ngắn trong hòm, dựng sát tường. Những bức tranh ở ngay cạnh ông như bạn thân của ông...
- Thưa ông, ông bị địch bắt rồi đày ra Côn Đảo như thế nào? + Tôi quê ở Thái Thuỵ (Thái Bình), năm 1950 nhập ngũ ra vùng tự do, học lớp quân giới do Bộ Tư lệnh mở xong, trở về Trung đoàn rồi lại trở về phòng cung cấp Bộ Tư lệnh thì bị sốt rét, ngã nước, tưởng chết nên được cho về quê chữa bệnh. Khỏi bệnh, tôi chuẩn bị lên đường trở về đơn vị thì gặp phải đợt địch phong toả ở Thái Bình. Tôi về ẩn náu tại thôn Thị Lộc, An Đống (Duyên Hà, Thái Bình). Khi địch đánh đến, anh em chui vào hầm bí mật, nhưng hầm bị lộ, nên chúng bắt được tôi cùng với một số cán bộ cách mạng của huyện. Sau khi bị bắt, từ đó đến năm 1953, tôi bị giải đi khắp các nhà lao từ Thái Bình đến Nam Định, Hải Phòng, Cam Ranh (Khánh Hoà) và cuối cùng chúng đầy tôi ra Côn Đảo... - Vì sao chúng lại giải ông đi nhiều nhà lao như vậy? + Trước đó, chúng đàn áp dã man lắm, giết người không gớm tay. Nhưng vào những năm ấy, quân ta thắng lớn trên nhiều mặt trận, chúng sợ bị cướp nhà lao nên phải thuyên chuyển tù binh luôn. Chúng muốn giữ tù binh làm con tin để sau này trao đổi phòng khi thua trận... Khi Hiệp định Giơnevơ được ký kết năm 1954, ông được địch trao trả tự do. Năm sau, phục viên về nhà, ông lại rời quê hương đi tìm việc. Học thợ mộc, ai mượn thì làm...Những thăng trầm thời cuộc, lịch sử sang trang cũng tạo nên những hướng ngoặt trong cuộc đời ông. Cộng với gia cảnh khó khăn năm 1959 sau khi vợ mất, ông đã đưa mẹ, cậu con trai mới tròn tuổi ra Quảng Ninh kiếm sống... - Vậy, ông đi theo con đường hội hoạ vào thời điểm nào? + Ngày còn bé, học ở trường, tôi cũng thích vẽ vời, hay vẽ theo truyện tranh kiếm hiệp, đi bộ đội thì kẻ khẩu hiệu, vẽ báo tường... Năm 1961 sau khi ra Hồng Quảng, thấy mở lớp hội hoạ, tôi đăng ký theo học, cùng khoá với các hoạ sỹ như Lê Chuyền, Lê Vân Hải, Bùi Đình Lan, Ngô Văn Túc, Nguyễn Hoàng... Một tài năng hội hoạ Vùng mỏ đã ra đời như thế. Khi đã 28 tuổi, Ngô Phương Cúc mới vào học năm đầu tiên ở một lớp hội hoạ. Và bức tranh đầu tay, bức Lò cao Cột 5 của ông đã đoạt giải khuyến khích Triển lãm Mỹ thuật khu Hồng Quảng lần thứ 2.Từ thành công đầu tiên ấy, cộng với sự đam mê, để ý trau chuốt và học thêm qua các lớp bồi dưỡng nghiệp dư của tỉnh, Ngô Phương Cúc trưởng thành dần, ông còn được bầu vào Ban Chấp hành Hội Mỹ thuật Việt Nam khoá 2.... Gắn bó với mỏ than Hà Tu hơn 20 năm, ông vẽ nhiều về mỏ mà cũng chỉ vẽ nhiều về mỏ Hà Tu. Thành công của ông đa phần cũng là ở đề tài này. Bức Máng than Lộ Phong đoạt giải khuyến khích Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1980. 3 lần đoạt giải B Giải thưởng Văn nghệ Hạ Long với các bức tranh Máng than Lộ Phong, Máy xúc 2 Hà Tu và Công trường than...Trong một chuyến trở lại thăm nhà tù Côn Đảo, ông đã vẽ bức Vượt ngục Côn Đảo, tranh được chọn treo tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1995. Hiện nay, Bảo tàng Mỹ thuật Việt - Thưa ông, dường như hội hoạ rất quan trọng với ông? + Vào những giai đoạn khó khăn của cuộc đời, hội hoạ luôn bên tôi, chỉ cần ngồi vào vẽ là tôi đã thấy đủ lắm rồi, mọi phiền não tan biến hết. Hội hoạ là cứu cánh cuộc đời tôi, không có hội hoạ, tôi đã gục ngã từ lâu rồi! Nay ông đã yếu lắm, mọi thứ phải để quanh mình để chỉ cần với là lấy được, ngồi vẽ lâu lâu một chút là thấy mệt nhưng niềm đam mê hội hoạ thì còn chảy mãi trong huyết quản. Ông cho biết, vừa rồi, ông đã gửi một bức tranh đi dự Triển lãm nghệ thuật toàn quốc sắp tới. Đây là bức ông phải vẽ rất lâu, phải rất cố gắng! Và một bức còn dang dở, bức Vùng mỏ ngày đầu đánh Mỹ, ông tâm sự rằng, hoàn thành bức tranh này là hoàn thành tâm nguyện của ông, rồi ông gác bút thôi..! Ngô Phương Cúc sống thanh bạch, giản dị, không bon chen, tranh giành với ai, kể cả trong nghệ thuật. Đời riêng của ông phải qua hai lần đò mà dường như không tìm được người bạn đời chia sẻ vui buồn với mình, nay được sự chăm sóc chu toàn của con cái... ông bảo: “Sống thì dễ nhưng để có được sự thanh thản thì khó lắm!và tôi thấy ông nhìn về phía trước, đôi mắt đượm buồn, xa xăm...
Trong một ngã rẽ cuộc đời, suýt nữa ông đã vào trường mỹ nghệ. Nghĩ lại việc này, ông suy tư, nếu không đi vào hội hoạ mà theo hướng này thì không biết cuộc đời ông sẽ trôi về đâu. Nói về cuộc đời mình với hai bước ngoặt quan trọng nhất, ông bảo: May là đi Côn Đảo, tôi còn sống mà về được. Và cuộc đời ưu ái nên tôi mới biết và đi theo hội hoạ....Vẽ nhiều loại rồi quay lại vẽ riêng về mỏ, vẽ nhiều chất liệu, rồi ông chỉ chung thuỷ với sơn dầu. Vẽ thường xuyên nhưng không vẽ ào ào. Sau 40 năm cầm cọ, ông vẽ được khoảng trên dưới 100 bức, có những bức phải vài năm ông mới hoàn thành.
