Quảng Ninh nổi tiếng với than - "vàng đen" của Tổ quốc. Ai cũng tưởng những hòn than xù xì chỉ sử dụng trong công nghiệp năng lượng, nhưng bằng đôi tay tài hoa, những nghệ nhân Ðất Mỏ đã thổi hồn vào than, biến chúng thành các tác phẩm nghệ thuật có giá trị.
Một đêm đông gió lạnh se sắt, tôi ngồi với nhà điêu khắc Nguyễn Tâm Nhâm tại nhà riêng của anh, trên đỉnh đồi cao chót vót, cách biệt hẳn với ồn ào phường phố. Từ đây có thể phóng tầm mắt bao quát Vịnh Hạ Long, đón ngọn gió biển căng tràn thổi lên. Hàng trăm tác phẩm điêu khắc than đặt la liệt trong nhà, nơi phòng khách, góc nhà, trên ghế, dưới đất, chỉ còn chừa lối đi nhỏ. Tôi tò mò ngắm nhìn anh: dáng tầm thước với mái tóc rậm chờm vai, vầng trán rộng nhô ra ngang tàng, hàng ria dày, giọng nói vang to. Ban đầu, chỉ là một công nhân bậc 3/7 chuyên làm than mỹ nghệ ở mỏ Cọc Sáu, anh đã tự hoàn thiện mình, miệt mài đọc và học, tích lũy, trau dồi kiến thức về nghệ thuật tạo hình, có bằng đại học mỹ thuật, đạt bậc thợ 7/7, trở thành nhà điêu khắc than đá thành danh. "Nghệ sĩ của than" đã được Tập đoàn công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam "biệt đãi nhân tài", mời về làm việc để chuyên tâm sáng tác.
Câu chuyện trở nên sôi nổi, có lẽ do chạm đúng niềm đam mê của chủ nhân. Tôi chưa từng thấy ai ca ngợi vẻ đẹp của than trìu mến như anh Nhâm: "Nếu nói than là "vàng đen", tôi cho rằng chưa đủ, phải gọi là "kim cương đen". Than đá là chất liệu cực kỳ hiếm quý, sang trọng và độc đáo đối với điêu khắc, bởi mầu sắc lấp lánh như ánh bạc, đen huyền và có độ bóng cao hơn cả sơn mài". Hàng trăm tác phẩm điêu khắc có giá trị trong gần chục năm trở lại đây của tác giả Tâm Nhâm khiến nhiều người kinh ngạc. Nhà điêu khắc Lê Công Thành đã đánh giá Tâm Nhâm là "người có năng lực đặc biệt". Còn PGS, TS Nguyễn Ngọc Dũng, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường đại học Mỹ thuật công nghiệp, một nhà lý luận phê bình mỹ thuật có uy tín, thì khẳng định: "Nguyễn Tâm Nhâm là một hiện tượng của điêu khắc Việt Nam" bởi anh là người đầu tiên đưa tư tưởng, những xúc cảm thẩm mỹ thăng hoa mãnh liệt vào trong chất liệu than đá. Tượng chân dung là mảng đề tài chủ yếu trong sáng tác của Tâm Nhâm. Anh tạc tượng chân dung không theo kiểu "thợ truyền thần" mà đi sâu diễn tả trạng thái đặc trưng trong tính cách nhân vật. Chẳng hạn, các tác phẩm chân dung các họa sĩ Bùi Xuân Phái, Nguyễn Sáng được anh tập trung xoáy sâu vào một góc cá tính mà anh thích nhất. Ðiêu khắc than của Tâm Nhâm đẹp, bởi anh khai thác ở mức cao nhất sức biểu cảm của chất liệu. Chính sự khai thác tốt chất liệu, cộng với khối tạo hình chắt lọc đã giúp anh vượt khỏi giới hạn của người thợ mỹ nghệ, trở thành một nghệ sĩ - nhà điêu khắc. Với 56 bức tượng chân dung Pi-cát-xô, anh đã được Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam công nhận xác lập kỷ lục: "Người tạc chân dung Pi-cát-xô bằng than đá" nhiều nhất Việt Nam. Nhà phê bình Phan Cẩm Thượng đã viết: "... tượng Pi-cát-xô đã giúp ông (Nguyễn Tâm Nhâm) đi lại trong thế giới than đá nhiều chiều, nhiều hướng, cốt tìm ra mình, ra người, không phụ thuộc trật tự có trước".
Tác phẩm của Tâm Nhâm, ngoài tượng chân dung, còn nhiều tác phẩm như: Bóng nguyệt, Tắm, Sóng, Suy tư, Khỏa thân vuông,... có tính khái quát cao.
Nghề thủ công mỹ nghệ than đá gần đây đang mai một dần. Những nghệ nhân cao tuổi không đủ sức theo nghề, còn người trẻ ít ai muốn gắn bó, vì thế sản phẩm mỹ nghệ than đá càng nghèo nàn, đơn điệu. Nghề đặc trưng, độc đáo của Ðất Mỏ mà những người thợ, nghệ nhân say sưa, sống chết với nghề chỉ tính được trên đầu ngón tay. Nghệ nhân Nguyễn Tuấn Lợi, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ than đá, vì lòng đam mê nghề, đã cùng con trai thành lập công ty chuyên sản xuất, kinh doanh mặt hàng này. Còn hai thanh niên Nguyễn Văn Quân và Phạm Tiến Dũng, tuổi chưa đầy 30, tuy là dân kỹ thuật chẳng "dây mơ, rễ má" gì với hòn than, nhưng cũng quyết chí khôi phục nghề chỉ bằng tình yêu cái đẹp của than. Có "vốn" về tin học trong tay, hai chàng lập Công ty Mỹ nghệ và thương mại điện tử Hạ Long, xây dựng trang web: http://www.mynghethan.vn để giới thiệu các sản phẩm trên mạng in-tơ-net. Hai anh lần mò tìm nghệ nhân, tuyển thợ và lập xưởng để chế tác, liên kết với Hội Thủ công mỹ nghệ than đá trưng bày và bán sản phẩm tại chợ Hạ Long. Gian hàng có hơn 100 chủng loại sản phẩm, giá từ vài chục nghìn đồng đến vài triệu đồng, đơn giản như gạt tàn thuốc lá, con giống, đến những bức tranh hoặc tượng tinh xảo, các tác phẩm điêu khắc đạt trình độ cao. Xưởng chế tác hàng mỹ nghệ than đá của Dũng và Quân nằm sâu hút trong một ngõ nhỏ. Trong sân, nghệ nhân Vũ Quang Hồng đang say sưa với bức tượng Thợ mỏ khỏe khoắn, khoáng đạt, gần đó, năm, sáu người thợ đang mải mê mài chuốt, đánh bóng những sản phẩm là những con giống: sư tử, hươu, nai,... Tuy là những sản phẩm sản xuất hàng loạt, nhưng đôi khi phút xuất thần, người thợ đã tạo thành những tác phẩm nghệ thuật có giá trị. Tác phẩm Cô gái ốc được nghệ nhân Nguyễn Tuấn Lợi sáng tác với mái tóc dày nữ tính, sinh động nhưng hoang sơ, ông chỉ trưng bày mẫu mà không bán, mặc dù nhiều khách trả giá cao. Hoặc tác phẩm Hòn Trống Mái được "sao y bản chính" từ nguyên mẫu, giống đến từng vết nứt trên đá, vệt thời gian sóng mài mòn dưới chân... Ðể thực hiện các sản phẩm mỹ nghệ than, người thợ phải chọn than có kích thước, hình dáng phù hợp, đục thô phác thảo để có khuôn hình mình cần. Sau đó, mới đục từng chi tiết nhỏ hình thành sản phẩm theo ý muốn. Cuối cùng, tỉa tót và mài nhẵn, đánh bóng sản phẩm, tuy không khó lắm nhưng đòi hỏi sự tỉ mẩn, cần cù. Mài xong, chuốt kỹ bằng giấy nháp mịn, đánh bóng và phủ kín những khiếm khuyết nhỏ tự nhiên của vỉa than trên sản phẩm. Khi hoàn thành, sản phẩm có mầu đen huyền sáng bóng và trơn nhẵn tuyệt đối, nhìn hoàn hảo như viên kim cương đen.
Tỉnh Quảng Ninh đang có hướng tạo điều kiện khôi phục, phát triển nghề thủ công mỹ nghệ than đá, xây dựng thành dãy phố, làng nghề chuyên sản xuất kinh doanh mặt hàng này. Nơi đây trong tương lai sẽ trở thành địa chỉ tham quan du lịch hấp dẫn, góp phần bảo tồn và phát huy truyền thống, bản sắc văn hóa vùng công nghiệp mỏ, đồng thời tạo thêm mặt hàng xuất khẩu có giá trị cao.
