Nhìn lại hành trình đổi mới của Quảng Ninh, cùng với những thành tựu nổi bật về tăng trưởng kinh tế, cải cách hành chính, cải thiện môi trường đầu tư và phát triển kết cấu hạ tầng, có một dấu ấn mang tính bước ngoặt đó là sự đổi mới trong tư duy huy động nguồn lực phát triển thông qua mô hình đối tác công - tư (PPP). Thành công của Quảng Ninh không chỉ nằm ở những công trình hiện đại được hình thành từ mô hình này, mà quan trọng hơn là đã kiến tạo một phương thức phát triển mới, nơi Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, doanh nghiệp là đối tác đồng hành và người dân là trung tâm thụ hưởng.
Giải bài toán thiếu vốn
Là địa bàn kinh tế trọng điểm của miền Bắc, có địa bàn rộng, địa hình chia cắt, vừa phát triển công nghiệp, du lịch, dịch vụ, vừa giữ vai trò cửa ngõ giao thương với Trung Quốc, Quảng Ninh cần những tuyến giao thông hiện đại, những công trình động lực và hệ thống hạ tầng đủ sức tạo bước đột phá. Tuy nhiên, nguồn lực ngân sách còn hạn chế, bài toán về nhu cầu và khả năng đáp ứng trở nên quá khó với địa phương. Điển hình như năm 2010, nguồn ngân sách của tỉnh chỉ đáp ứng 26,2% tổng nhu cầu vốn đầu tư cho các dự án, công trình trên địa bàn; năm 2011 đáp ứng 29,68%; năm 2012 đáp ứng 26,3%. Bước vào thực hiện kế hoạch năm 2014, nhu cầu vốn đầu tư phát triển toàn tỉnh gần 14.000 tỷ đồng, nhưng ngân sách chỉ bố trí được hơn 6.000 tỷ đồng.
Lúc này, Quảng Ninh đứng trước bài toán khó, hoặc chấp nhận phát triển chậm vì thiếu vốn, hoặc tìm kiếm một cách tiếp cận mới. Trong bối cảnh đó, thay vì coi ngân sách nhà nước là nguồn lực duy nhất cho đầu tư phát triển, Quảng Ninh đã chủ động tìm kiếm cơ chế huy động nguồn lực xã hội, coi khu vực kinh tế tư nhân là đối tác cùng tham gia kiến tạo hạ tầng.
Điều đáng nói là khi ấy khái niệm đối tác công - tư vẫn còn khá mới ở Việt Nam, hành lang pháp lý chưa hoàn thiện, Quảng Ninh đã chủ động nghiên cứu, xây dựng mô hình phù hợp với điều kiện thực tiễn. Năm 2013, Quảng Ninh đề xuất thí điểm 2 mô hình là "đầu tư công - quản lý tư" và "đầu tư tư - sử dụng công", sau đó Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh ban hành Nghị quyết số 10-NQ/TU để triển khai thống nhất trên địa bàn. Đây là một bước đi mang tính tiên phong, thể hiện tư duy không chờ đợi cơ chế hoàn thiện, mà chủ động tìm lời giải cho bài toán phát triển trên cơ sở tuân thủ các quy định hiện hành.
Sau hơn 1 thập kỷ triển khai, PPP đã trở thành một trong những kênh huy động nguồn lực hiệu quả của Quảng Ninh. Theo báo cáo của Sở Tài chính, giai đoạn 2014-2022, toàn tỉnh triển khai 29 dự án PPP với tổng vốn đầu tư khoảng 46.297 tỷ đồng. Trong đó, phần vốn Nhà nước tham gia chỉ khoảng 5.163 tỷ đồng, chủ yếu dành cho công tác giải phóng mặt bằng (chiếm khoảng 11% tổng mức đầu tư). Điều này đồng nghĩa với việc gần 90% nguồn lực được huy động từ khu vực tư nhân, một con số cho thấy hiệu quả rõ nét của việc "lấy vốn xã hội để phát triển hạ tầng công". Nguồn lực này được phân bổ trên nhiều lĩnh vực.
Trong đó, với quan điểm “giao thông đi trước mở đường”, hạ tầng giao thông có 7 dự án được triển khai với tổng vốn hơn 43.000 tỷ đồng, chiếm tỷ trọng lớn nhất, bao gồm những công trình mang tính biểu tượng, như: Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, cầu Bạch Đằng, cao tốc Hạ Long - Vân Đồn, cao tốc Tiên Yên - Móng Cái... Ngoài ra còn có 6 dự án về lĩnh vực dân dụng, 11 dự án trong lĩnh vực giáo dục, văn hóa, 3 dự án trong lĩnh vực hạ tầng kỹ thuật và 2 công trình dịch vụ công khác.
Tạo sức bật cho sự phát triển
Hiệu quả của việc triển khai các dự án theo hình thức PPP không chỉ được đo bằng số vốn huy động, mà còn được chứng minh qua thực tiễn. Đơn cử như với Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn - sân bay quốc tế đầu tiên của Việt Nam được đầu tư theo hình thức BOT, chỉ sau 5 năm đưa vào khai thác (2018-2023) đã đón hơn 5.150 chuyến bay, phục vụ trên 617.000 lượt hành khách và hơn 2.300 tấn hàng hóa.
Hay như cầu Bạch Đằng đã góp phần rút ngắn thời gian di chuyển từ Hạ Long đến Hà Nội từ gần 4 giờ xuống chỉ còn khoảng 2 giờ, đồng thời giảm quãng đường từ 160km xuống còn 110km, nhờ đó giảm chi phí logistics, thúc đẩy liên kết vùng và nâng cao sức hấp dẫn của môi trường đầu tư.
Đặc biệt, tuyến cao tốc Tiên Yên - Móng Cái hoàn thành năm 2022 đã khép kín trục cao tốc Hải Phòng - Hạ Long - Vân Đồn - Móng Cái dài 176km, đưa Quảng Ninh trở thành địa phương sở hữu hệ thống cao tốc dài nhất cả nước. Tuyến đường không chỉ kết nối 3 khu kinh tế trọng điểm là: Quảng Yên, Vân Đồn và Móng Cái, mà còn liên thông với sân bay quốc tế, hệ thống cảng biển, hơn 20 khu công nghiệp và Cửa khẩu quốc tế Móng Cái, tạo hành lang giao thương chiến lược giữa Việt Nam với Trung Quốc và khu vực Đông Á.
Không chỉ với giao thông, mô hình PPP còn được áp dụng trong xây dựng trụ sở liên cơ quan, trường học, công trình văn hóa, thể thao... Thông qua sự tham gia của các doanh nghiệp lớn, nhiều dự án được áp dụng quy trình quản lý hiện đại, công nghệ xây dựng tiên tiến, tiêu chuẩn khai thác và vận hành theo hướng chuyên nghiệp, góp phần nâng cao chất lượng công trình, rút ngắn thời gian thi công và tối ưu chi phí trong suốt vòng đời dự án.
Ông Phạm Văn Thể, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Tập đoàn Hoàng Hà, khẳng định: Đối tác công - tư không đơn thuần là một giải pháp huy động vốn. Đó là câu chuyện về niềm tin. Niềm tin của chính quyền vào năng lực của khu vực kinh tế tư nhân và niềm tin của doanh nghiệp vào một chính quyền dám cam kết, dám đồng hành và dám chịu trách nhiệm.
Chính sự thay đổi trong tư duy ấy đã mở ra một giai đoạn phát triển mới, vừa khơi thông nguồn lực xã hội, vừa tạo dựng hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ và hiện đại.
GS.TS Lê Quốc Hội, Phó Hiệu trưởng Trường Kinh tế và Quản lý công, cho biết: Quảng Ninh đã giải quyết tốt việc huy động, phối hợp sử dụng và dẫn dắt các nguồn lực đi trúng vào những trọng tâm ưu tiên phát triển của địa phương. Quan trọng hơn, từ những dự án đầu tiên, Quảng Ninh đã từng bước hình thành một phương thức quản trị phát triển mang bản sắc riêng, điều mà không phải địa phương nào cũng có thể làm được trong cùng một giai đoạn.
Nếu giai đoạn đầu của PPP ở Quảng Ninh gắn với mục tiêu tháo gỡ những "điểm nghẽn" về hạ tầng, thì những năm gần đây, cách tiếp cận của địa phương đã có sự thay đổi rõ nét. Đối tác công - tư từng bước trở thành giải pháp để giải quyết những bài toán mới của một địa phương đang hướng tới sự phát triển bền vững và nâng cao chất lượng sống.
Sự chuyển dịch đó được thể hiện khá rõ qua các dự án PPP đang được nghiên cứu, chuẩn bị triển khai. Trong đó, Dự án đầu tư xây dựng hệ thống thoát nước và xử lý nước thải Hạ Long là một ví dụ điển hình. Sau khi nguồn vốn ODA không còn được tiếp tục bố trí, thay vì thu hẹp quy mô, hoặc kéo dài tiến độ, Quảng Ninh lựa chọn nghiên cứu triển khai dự án theo phương thức đối tác công - tư.
Trọng tâm của dự án không chỉ là xây dựng thêm một nhà máy xử lý nước thải, hay mở rộng hệ thống thu gom, mà hướng đến mục tiêu dài hạn hơn, đó là cải thiện chất lượng môi trường, giảm ngập úng, bảo vệ nguồn nước, nâng cao chất lượng sống của người dân và tạo nền tảng cho sự phát triển của một đô thị hiện đại. Tổng mức đầu tư dự án khoảng 2.900 tỷ đồng. Liên danh Công ty CP Đầu tư xây dựng và thương mại Phú Điền và Công ty CP Đầu tư phát triển môi trường SFC là nhà đầu tư lập báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư.
Cách nhìn tương tự cũng được thể hiện trong đề xuất đầu tư Công viên công cộng và tổ hợp vui chơi giải trí tại Tuần Châu. Dự án đặt mục tiêu tạo lập không gian công cộng chất lượng cao, tăng diện tích cây xanh, cải thiện cảnh quan, góp phần xây dựng đô thị xanh, thông minh và phát triển bền vững. Tổng mức đầu tư dự án là gần 13.000 tỷ đồng, chủ đầu tư là Tập đoàn Vingroup - Công ty CP.
Sau hơn 1 thập kỷ triển khai, giá trị lớn nhất mà mô hình này mang đến nay có lẽ không nằm ở những cây cầu, cảng biển, sân bay, đường cao tốc. Điều quan trọng hơn là nó đã góp phần hình thành một phương thức phát triển mới, nơi chính quyền sẵn sàng đổi mới để kiến tạo, nơi doanh nghiệp sẵn sàng đồng hành và người dân là đối tượng thụ hưởng. Đó cũng chính là nền tảng để Quảng Ninh tự tin bước vào chặng đường phát triển mới khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.
