Giờ đây, với tư duy thay đổi của con người, không ít loại phế phẩm, rác... lại được tận dụng, sáng tạo đưa vào sản xuất theo một quy trình khép kín, khoa học. Đây là hình thức "sản xuất xanh", là cơ sở cho nhiều mô hình khởi nghiệp thành công.
Khởi nghiệp từ những mô hình giản đơn
Theo các chuyên gia, khi nhắc đến “kinh tế xanh”, “sản xuất xanh”, nhiều người hình dung những dây chuyền công nghiệp hiện đại hay các khu tái chế lớn. Trên thực tế, điều đó bắt đầu từ những việc nhỏ: Cách người nông dân, người làm kinh tế tận dụng những thứ tưởng như bỏ đi. Ở Quảng Ninh, nhiều cá nhân đã và đang kiên trì làm điều đó - theo cách riêng, với quy mô vừa phải nhưng hiệu quả rõ ràng.
Giữa vùng đồi khu 2B, phường Hà Tu, trang trại của anh Bùi Sỹ Tuyến hiện lên xanh mướt. Từng luống đất, từng ô chuồng giun quế được sắp xếp gọn gàng, khép kín. Anh vốn là kiến trúc sư, nhà khởi nghiệp trẻ, rẽ hướng sang nông nghiệp với ý tưởng biến thứ bỏ đi thành thứ có ích. Phân trâu, bò, gà - vốn là chất thải gây ô nhiễm - được dùng làm thức ăn cho giun. Giun trở thành nguồn protein tự nhiên nuôi gà, cá. Phân giun được tận dụng để cải tạo đất trồng rau sạch. Chu trình khép kín giúp giảm chi phí và cải thiện môi trường.
Anh Tuyến chia sẻ: Không có gì gọi là rác nếu mình biết cách sử dụng. Vòng tuần hoàn này giúp giảm chi phí và giữ môi trường xung quanh sạch sẽ. Trang trại chỉ vài trăm mét vuông nhưng tạo ra chuỗi giá trị bền vững, nơi mỗi chất thải trở thành nguyên liệu cho quy trình mới.
Tương tự, tại phường Hoàng Quế, ông Nguyễn Văn Luyến (Công ty CP Dịch vụ vệ sinh môi trường Đông Khê) khởi động từ lĩnh vực sản xuất công nghiệp. Từ năm 2022, ông cùng cộng sự triển khai mô hình tái chế phế thải xây dựng, thu gom đất đá, bê-tông, gạch vụn để nghiền, sàng, biến chúng thành vật liệu tái sử dụng. Sau hơn một năm vận hành, hàng chục nghìn mét khối phế thải đã được xử lý, vừa giảm ô nhiễm, vừa cung cấp nguồn vật liệu san lấp, giúp giảm khai thác tài nguyên thiên nhiên.
Hiệu quả từ cách làm này là tiền đề để ông tiếp tục hiện thực hóa ý tưởng tái chế vật liệu san lấp phục vụ thi công các công trình từ đất đá thải mỏ, vốn sẵn có và là bài toán khó giải với ngành than. Như ông nói: Phế thải không phải gánh nặng nếu ta nhìn đúng giá trị của nó. Việc thay cát, đá tự nhiên bằng vật liệu tái chế giúp doanh nghiệp giảm chi phí, hạn chế khai thác tài nguyên và xử lý phế thải hiệu quả.
Có thể thấy trên thực tế, mô hình sản xuất xanh, khép kín, tạo giá trị mới đang lan rộng ở các lĩnh vực, từ quy mô nhỏ tới lớn. Trang trại thanh long của HTX Thanh Long đỏ Thanh Sơn (phường Yên Tử) là bước phát triển khác của kinh tế xanh, sử dụng linh hoạt các nguồn được coi là rác, phụ phẩm ở quy mô lớn hơn. Trên vùng đất đồi cằn khô, HTX đã phải kỳ công thử độ ẩm, cải tạo đất và xây hệ thống tưới nhỏ giọt tiết kiệm nước.
Ông Trương Quang Đạo là quản lý trang trại, chia sẻ: Tất cả chất thải hữu cơ sau thu hoạch được xử lý làm phân bón, tận dụng tối đa nguồn tại chỗ. HTX cũng đầu tư trang trại nuôi gà, lấy nguồn phân gà làm phân hữu cơ. Các sản phẩm hỏng, chất lượng kém từ thanh long, gà... lại được HTX tái sử dụng quay lại làm thức ăn cho mô hình nuôi cá, cầy hương. Tất cả là tài nguyên, không lãng phí thứ gì.
Có thể thấy, 3 mô hình trên, từ quy mô nhỏ tới lớn, có cách làm khác nhau nhưng cùng điểm chung: tận dụng - tái tạo - quay vòng hiệu quả. Các chuyên gia nông nghiệp nhận định, các ví dụ trên chỉ là số ít. Hiện cách làm này minh chứng rằng sản xuất xanh theo hình thức tuần hoàn không chỉ là khẩu hiệu mà đã được nhiều cá nhân, doanh nghiệp quan tâm ứng dụng. Mỗi mô hình, dù nhỏ hay lớn, là mắt xích của vòng tuần hoàn: Từ phân hữu cơ đến phế thải xây dựng, hay vườn cây ăn quả, tất cả đều có thể trở thành nguyên liệu, sản phẩm mới.
Để sản xuất xanh thành công, lan rộng
Nhìn từ ba mô hình trên, lợi ích của kinh tế tuần hoàn hiện rõ, về kinh tế, môi trường lẫn xã hội. Ở trang trại tại phường Hà Tu, anh Tuyến gần như không phải mua phân bón hay thức ăn chăn nuôi. Mỗi tấn phân giun quế mang về hàng triệu đồng, trong khi toàn bộ đầu vào là phụ phẩm nông nghiệp. Vòng tròn khép kín giúp anh tiết kiệm khoảng 40% chi phí, giảm mùi, ruồi và ô nhiễm trong khu vực, tổng thu nhập trên 500 triệu đồng/năm.
Với ông Luyến, phế thải xây dựng và đất đá thải mỏ từng là gánh nặng đô thị, nay trở thành nguyên liệu tái chế. Mô hình giúp giảm chi phí đầu vào, hạn chế khai thác tài nguyên và xử lý phế thải hiệu quả. Ông cũng đầu tư khoảng 20 tỷ đồng xây dựng dây chuyền sản xuất vật liệu san lấp, sử dụng nguồn đất đá thải mỏ sẵn có, góp phần giảm ô nhiễm và đáp ứng nhu cầu nguyên liệu khan hiếm.
Mô hình HTX Thanh long ruột đỏ đã đầu tư quy mô các trang trại trồng cây, nuôi gà, cá, mang doanh thu cả chục tỷ đồng/năm. Hầu hết chất thải của trang trại trở thành nguyên liệu sản xuất, đồng thời tạo việc làm cho 20-30 lao động địa phương. Mô hình này cũng cải tạo đất đồi cằn, duy trì khí hậu vi mô ổn định và cung cấp sản phẩm thanh long sạch được thị trường ưa chuộng.
Hiệu quả kinh tế và môi trường từ các mô hình sản xuất xanh cho thấy hiệu quả ban đầu khá rõ ràng. Có thể thấy, từ các trang trại nhỏ tới công nghiệp chế biến nông sản, các mô hình kinh tế tuần hoàn chứng minh rằng, từ những việc tưởng nhỏ có thể sinh ra lợi ích lớn, không chỉ về kinh tế mà còn về môi trường và xã hội. Khi được nhân rộng và tích hợp, các mô hình này sẽ góp phần xây dựng một nền kinh tế xanh, bền vững, nơi từng mảnh đất, từng con giun, từng lá mía hay từng phế phẩm nông sản đều được tận dụng, khép lại vòng đời cũ và mở ra vòng đời mới.
Tuy nhiên, phía sau thành công vẫn còn thách thức. Anh Tuyến chia sẻ: dù có thành công ban đầu, quy mô và chuỗi liên kết là yếu tố quan trọng. Nếu chỉ vài trang trại nuôi giun hoạt động riêng lẻ, việc tiêu thụ sản phẩm khó khăn. Phân giun, bột giun hay giun giống cần thị trường ổn định hoặc chuỗi nông hộ liên kết.
Không chỉ cần quy mô, để sản xuất xanh "sống khỏe" không chỉ cần có sự đầu tư, liên kết mà có lẽ cần "sự tiếp sức" nhiều hơn nữa. Với mô hình vật liệu mới, ông Luyến cho biết: Vật liệu tái chế dù đạt chất lượng, nhưng thị trường còn dè dặt, người dân và nhà thầu quen dùng vật liệu tự nhiên hơn. Vì vậy, rất cần sự quan tâm thúc đẩy hơn nữa về chính sách của nhà nước.
Đầu tư ban đầu cũng là rào cản. Để khép kín vòng sản xuất cần hạ tầng đồng bộ: chuồng trại, máy nghiền phế liệu, khu xử lý nước thải… Chi phí đầu tư hàng chục tỷ đồng cho các trang trại hỗ trợ trang trại thanh long đỏ Thanh Sơn là ví dụ, khiến nhiều hộ ngần ngại. Thêm vào đó, chính sách hỗ trợ còn hạn chế. Mô hình sản xuất xanh theo hướng tuần hoàn ở hộ gia đình, doanh nghiệp nhỏ chưa có cơ chế ưu tiên vay vốn, chứng nhận hay khuyến khích tiêu thụ sản phẩm. Vì thế, hiệu quả chủ yếu dựa vào nỗ lực cá nhân.
Các chuyên gia nhấn mạnh, để nhân rộng mô hình cần chiến lược: quy hoạch khu xử lý, tái chế; khuyến khích hộ, doanh nghiệp tham gia, đặc biệt cần sự quan tâm hỗ trợ chính sách thuận lợi hơn... Bởi hướng tới tương lai, khi nhiều mô hình như vậy được nhân rộng, có thể tạo thành mạng lưới kinh tế tuần hoàn địa phương, giúp vừa phát triển kinh tế, vừa bảo vệ môi trường, vừa thúc đẩy nông nghiệp - công nghiệp xanh.
