Trong sản xuất nông nghiệp, liên kết theo chuỗi giữ vai trò quan trọng, giúp đảm bảo nguồn cung đầu vào, ổn định đầu ra, nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị nông sản, qua đó tăng doanh thu, lợi nhuận cho người nông dân. Vì vậy, thúc đẩy liên kết sản xuất tiếp tục là một trong những trọng tâm trong phát triển nông nghiệp của thành phố Quảng Ninh hiện nay.
Từ thực tiễn các mô hình liên kết được hình thành và duy trì qua nhiều năm, có thể thấy liên kết sản xuất trong nông nghiệp là hướng đi hiệu quả ở Quảng Ninh. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục nhân rộng các mô hình phù hợp, đồng thời có thêm chính sách hỗ trợ thiết thực để thúc đẩy liên kết phát triển bền vững.
Mô hình liên kết trồng khoai tây Atlantic giữa Viện Sinh học và Công nghệ nông nghiệp, doanh nghiệp và người dân An Sinh được triển khai từ năm 2012, với diện tích thí điểm chỉ hơn 1ha. Đến nay, mô hình đã mở rộng lên hơn 200ha, phát triển tại An Sinh, Hoàng Quế, Hiệp Hòa, Tiên Yên, Đông Ngũ, Ba Chẽ và mới đây là Quảng Đức. Hiệu quả của mô hình được khẳng định qua tính liên kết ổn định giữa các bên: Nguồn giống đảm bảo chất lượng, doanh nghiệp nỗ lực duy trì giá thu mua, chính quyền làm cầu nối và người dân tích cực tham gia sản xuất. Chính sự gắn kết này đã tạo niềm tin, giúp mô hình ngày càng được nhân rộng.
Liên kết giữa Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp chất lượng cao Hoa Phong với hàng trăm hộ nông dân cũng đã được duy trì trong thời gian dài cho đến hiện nay.
Theo bà Lê Thị Thà, Giám đốc HTX, khởi đầu là việc thuê đất của nông dân và nhận đúng người nông dân đó vào làm việc, HTX tiến thêm một bước là nhân rộng diện tích thuê đất, đồng thời bắt đầu hợp tác, nông dân góp đất, HTX tạo việc làm, đảm bảo đầu ra cho nông sản và đảm bảo thu nhập theo thỏa thuận đối với nông dân.
Hiện nay, HTX Dịch vụ nông nghiệp chất lượng cao Hoa Phong đang liên kết sản xuất tại nhiều địa phương như Đông Triều, An Sinh, Hoàng Quế, Tiên Yên, Đường Hoa, Móng Cái 1… với các mô hình trồng rau màu đặc sản, rau xanh, bí và ớt chỉ thiên giống mới. Liên kết này giúp HTX chủ động nguồn nguyên liệu sạch, phù hợp định hướng kinh doanh; nông dân có thêm thu nhập, khai thác hiệu quả đất đai, còn các địa phương từng bước hình thành vùng sản xuất tập trung. Từ nguồn rau, gạo sạch, Hoa Phong còn mở rộng cung ứng nông sản và chế biến suất ăn sẵn cho trường học, công trường mỏ, tạo thêm động lực phát triển cho HTX.
Trong lĩnh vực lâm nghiệp, Quảng Ninh ghi nhận mô hình liên kết giữa Công ty TNHH Hương Gia Vị Sơn Hà (Lào Cai) với các hộ trồng quế tại Đầm Hà, Quảng Tân, Tiên Yên và Đông Ngũ. Điểm nổi bật của mô hình là doanh nghiệp thành lập các tổ đội sản xuất từ chính những hộ dân tham gia trồng quế hữu cơ, trao quyền chủ động tổ chức sản xuất cho các tổ đội. Bên cạnh đó, chính sách thưởng theo sản lượng quế sạch, có thời điểm lên tới hơn 2.000 đồng/kg, đã tạo thêm động lực, khuyến khích người dân tích cực tham gia và duy trì liên kết.
Ông Lê Văn Long, đại diện Công ty TNHH Hương Gia Vị Sơn Hà cho biết: Qua khảo sát nhiều vùng trồng quế trên cả nước, chúng tôi đánh giá quế Quảng Ninh cơ bản đáp ứng tiêu chí hữu cơ, ít chịu tác động của phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hóa học, có tiềm năng tạo ra sản phẩm sạch phục vụ xuất khẩu. Đây là cơ sở để doanh nghiệp tích cực duy trì liên kết, đồng hành cùng người dân trong sản xuất, kinh doanh, hướng tới hiệu quả lâu dài cho cả hai bên.
Thực tế hiện nay đã có những chuỗi liên kết sản xuất nông nghiệp hiệu quả, tuy nhiên đến thời điểm này, số lượng chuỗi, tính kéo dài của chuỗi, hiệu quả kinh tế và sự bền vững trong mỗi chuỗi liên kết sản xuất nông nghiệp của Quảng Ninh chưa cao, chưa tương xứng với mục tiêu đề ra.
Thời gian qua, Quảng Ninh áp dụng nhiều chính sách hỗ trợ sản xuất nông nghiệp của trung ương cũng như ban hành những chính sách đặc thù của thành phố, trong đó có nội dung hỗ trợ liên kết sản xuất. Hiện nay, Nghị quyết 194/2019/NQ-HĐND “Về việc ban hành chính sách khuyến khích đầu tư, liên kết trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp tỉnh Quảng Ninh” được HĐND thành phố Quảng Ninh ban hành từ năm 2021 đang là chính sách chủ đạo về hỗ trợ liên kết sản xuất trong nông nghiệp của thành phố. Tuy nhiên đến thời điểm này, số lượng các dự án, mô hình sản xuất tham gia hoặc đủ điều kiện được thụ hưởng nghị quyết chỉ đếm trên đầu ngón tay, tỷ lệ giải ngân thấp, một nguồn lực lớn dành cho chính sách này chưa được phát huy.
Theo nhận định của nhiều doanh nghiệp từng nghiên cứu Nghị quyết 194/2019/NQ-HĐND, việc triển khai Nghị quyết còn vướng bởi doanh nghiệp khó có thể ký kết hợp đồng đơn lẻ với hàng trăm hộ nông dân với quy mô sản xuất, trình độ canh tác khác nhau. Bên cạnh đó, cơ chế hỗ trợ của nghị quyết là hỗ trợ dự án sau đầu tư, nên nhiều doanh nghiệp, HTX ít tiềm lực, quy mô nhỏ còn e ngại khi tiếp cận với chính sách.
Được biết, trước yêu cầu mới, Sở Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng và tham mưu cho thành phố ban hành chính sách mới về phát triển nông nghiệp, nông thôn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi thành phố Quảng Ninh giai đoạn 2026-2030.
Bà Nguyễn Chi Mai, Chi cục trưởng Chi cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Sở Nông nghiệp và Môi trường) thông tin: Tính mới của chính sách mà Sở đang tham mưu xây dựng là cơ chế hỗ trợ đặc thù cho sản xuất và chế biến sản phẩm nông nghiệp chủ lực, trong đó có liên kết sản xuất, với mức hỗ trợ được cho vượt trội, chưa có tiền lệ. Như vậy, nếu chính sách được ban hành, sản xuất nông nghiệp trên toàn địa bàn thành phố sẽ có hành lang pháp lý mạnh mẽ để phát triển đột phá.
Liên kết sản xuất là yêu cầu tất yếu trong xu hướng phát triển nông nghiệp hiện đại, khi sản xuất ngày càng chuyên sâu, phân định rõ vai trò của từng chủ thể và từng công đoạn. Vì vậy, sự chủ động của các chủ thể, nhất là doanh nghiệp có tiềm lực, cùng với chính sách hỗ trợ của Nhà nước sẽ là nền tảng để hình thành, duy trì và nhân rộng các mô hình liên kết, tạo động lực thúc đẩy nông nghiệp Quảng Ninh phát triển hiệu quả.
Ý kiến người trong cuộc
Ông Nguyễn Văn Bông, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm, Sở Nông nghiệp và Môi trường: “Việc đảm bảo quyền lợi của mỗi bên là yếu tố quan trọng để duy trì và phát triển mối liên kết”
Thời gian qua, lĩnh vực lâm nghiệp đã hình thành nhiều mối liên kết trong cung ứng vật tư, cây giống, chuyển giao kỹ thuật, nhân lực, thu mua, chế biến, phân phối và xuất khẩu lâm sản. Tuy nhiên, phần lớn các chuỗi liên kết vẫn còn ngắn, mới kết nối được một số công đoạn trong toàn bộ quy trình sản xuất, chế biến và tiêu thụ, nên giá trị gia tăng chưa cao.
Một yếu tố khiến các chuỗi thường đứt đoạn đó là quyền lợi của một hoặc một số bên trong chuỗi chưa được hài hòa hoặc đảm bảo. Ví như các chuỗi liên kết sản xuất, chế biến sản phẩm quế hiện nay tại Ba Chẽ. Dù doanh nghiệp có nhu cầu thu mua lâm sản, sẵn sàng cung ứng cây giống để phát triển vùng nguyên liệu, song sự tham gia của người dân vẫn chưa tích cực. Nhìn từ phía người trồng quế, thời gian canh tác dài, trong khi giá thu mua chưa đủ hấp dẫn so với hiệu quả kinh tế của một số cây trồng, vật nuôi khác. Bên cạnh đó, khoảng cách từ rừng sản xuất đến cơ sở chế biến xa, làm tăng chi phí và công sức vận chuyển. Những yếu tố này khiến người dân còn dè dặt, ảnh hưởng đến khả năng duy trì và mở rộng liên kết.
Bởi vậy, để tạo mối liên kết ổn định, lâu dài, trước hết doanh nghiệp phải tính toán, có chính sách phù hợp để cân bằng lợi ích của người dân.
Ông Đặng Bá Mạnh, Giám đốc Hợp tác xã nuôi tôm công nghệ cao Cẩm Phả: “Doanh nghiệp đều muốn thụ hưởng chính sách của Nhà nước, bao gồm chính sách về liên kết sản xuất để phát triển”
Là một doanh nghiệp, chúng tôi rất quan tâm đến những chính sách hiện hành, nhằm tìm kiếm thêm những nguồn lực phù hợp. Đối với Nghị quyết 194/2019/NQ-HĐND “Về việc ban hành chính sách khuyến khích đầu tư, liên kết trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp tỉnh Quảng Ninh”, sau khi nghiên cứu, tôi thấy chính sách có những điểm chưa thực sự phù hợp với doanh nghiệp nên chưa tham gia.
Theo tôi, một số quy định của Nghị quyết 194 hiện còn bó hẹp, thủ tục hành chính vẫn đặt phần lớn trách nhiệm lên doanh nghiệp, trong khi cơ chế hỗ trợ chủ yếu thực hiện sau đầu tư. Điều này tạo ra những rào cản nhất định: Doanh nghiệp lớn, dù có tiềm lực, chưa chắc mặn mà tham gia; còn doanh nghiệp vừa và nhỏ lại khó đáp ứng yêu cầu về nguồn lực, nhất là khi không đủ khả năng chờ đợi chính sách hỗ trợ sau đầu tư. Vì vậy, việc sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 194 hoặc ban hành chính sách thay thế linh hoạt, thiết thực sẽ góp phần tháo gỡ khó khăn, tạo động lực thu hút doanh nghiệp tham gia liên kết sản xuất nông nghiệp.
Ông Nguyễn Văn Đức, Phó Chủ tịch Hội Nông dân thành phố: “Hội Nông dân thành phố sẽ tích cực tham gia góp ý, đề xuất những giải pháp hỗ trợ nông dân sản xuất nông nghiệp”
Quảng Ninh là địa phương quan tâm đến sản xuất nông nghiệp, có những hướng dẫn cụ thể phù hợp với đặc điểm của địa phương trong triển khai các chính sách của trung ương cũng như sớm xây dựng nhiều chính sách đặc thù dành cho lĩnh vực nông nghiệp trên địa bàn.
Thực tế các chính sách hỗ trợ liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ sản phẩm và chương trình OCOP đang cho thấy hiệu quả. Chính sách về lâm nghiệp cũng tương đối đồng bộ trong đó, mức hỗ trợ 100% về giống, kết hợp hỗ trợ lãi suất vay vốn 6%/năm/chu kỳ trồng rừng gỗ lớn, đã tạo động lực mạnh mẽ cho người dân chuyển đổi phương thức sản xuất. Chỉ sau 2 năm, đã có gần 1.200 hộ tham gia với diện tích rừng trồng trên 1.400ha. Bên cạnh đó là các chính sách hỗ trợ khắc phục thiên tai, dịch bệnh trong nông nghiệp, tạo “tấm đệm an toàn” cho sản xuất.
Gần đây nhất Quảng Ninh có dự thảo “Kế hoạch phát triển các vùng trồng cây ăn quả, cây chè, quế, hồi trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh đến năm 2030” và hiện đang đề xuất HĐND thành phố thẩm định chính sách về phát triển nông nghiệp, nông thôn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi thành phố Quảng Ninh giai đoạn 2026-2030.
Tôi cho rằng, để chính sách đi vào thực tiễn, cần có độ mở và tính thích ứng cao, mở rộng đối tượng thụ hưởng, đơn giản hóa điều kiện tiếp cận, qua đó tạo động lực cho người dân và doanh nghiệp sản xuất. Với các dự thảo chính sách hiện nay, Hội Nông dân thành phố sẽ tích cực tham gia góp ý, đề xuất những giải pháp căn cơ, đồng bộ, góp phần đưa chính sách thực sự trở thành động lực phát triển.
