An Sinh là vùng đất được coi là quê gốc của nhà Trần. Sách Đông Triều huyện phong thổ ký ghi: “Tổ tiên nhà Trần cư ngụ ở xã An Sinh, nhiều người làm nghề chài lưới, sau này mới chuyển xuống ở xã Tức Mặc, huyện Mỹ Lộc, cho nên các vị đế vương của triều Trần đều đưa về an táng ở xã An Sinh.
Nay ngôi miếu cổ ở xã An Sinh tổng Mễ Sơn thờ 8 vị hoàng đế của triều Trần, lăng tẩm trong núi đều nằm ở xã này”. Qua hơn 600 năm, phần lăng mộ ở đây chỉ còn là phế tích và quá trình nghiên cứu đã cho thấy giá trị của hệ thống di tích thông qua những dấu vết còn sót lại là những di vật, những đường gia cố, bó vỉa...của các công trình.
Lan can đá trạm hình con sấu tại di tích lăng vua Trần Anh Tông, thôn Trại Lốc, xã An Sinh.
Ảnh: TM
Hệ thống di vật khu lăng mộ phong phú cả về loại hình, lẫn chủng loại. Trong đó hầu hết là gạch, ngói và tảng kê chân cột nằm rải rác ở các khu vực.Về loại hình ngói, tập trung nhiều, phong phú về chủng loại và còn tương đối nguyện vẹn ở am Ngoạ Vân và Lăng vua Trần Anh Tông. Tại am Ngoạ Vân, nhiều hơn cả là ngói cánh sen và ngói mũi lá. Ngói cánh sen trang trí gồm 2 kiểu: một loại trang trí hoa văn ở mặt trước mũi sen và mặt trên của đầu ngói một loại trang trí ở mặt trước mũi ngói hình bông hoa 4 cánh. Ngói cánh sen không trang trí có kích thước lớn, độ rộng trung bình 17-18cm, một số viên trên mặt có in nổi hai chữ Hán “Vân Phong” (tên gọi khác của núi này). ở khu vực lăng của vua Trần Anh Tông có loại ngói lợp diềm mái có gắn lá đề, bên trong trang trí đôi chim phượng, các loại ngói úp nóc trang trí hình rồng trong lá đề lệch. Về loại hình gạch ở lăng của vua Trần Hiến Tông có loại gạch hình chữ nhật bên sườn có ghi chữ “Vĩnh Ninh trường” có kích thước 20x40cm. Tại khu vực lăng Tư Phúc có loại gạch Hán có hoạ tiết hoa văn trám lồng. Tại khu vực Đền Thái tập trung chủ yếu là gạch vuông và gạch hình chữ nhật có màu đỏ.
Đặc biệt tại khu vực các lăng mộ còn có tượng quan hầu bằng đá xanh mất phần đầu (lăng vua Trần Hiến Tông và đền An Sinh) và tượng các linh thú bằng đá như rùa, voi, ngựa... (am Ngoạ Vân). Trong đó tại khu vực lăng vua Trần Hiến Tông còn có hai con rùa bằng đá trong đó 1 con còn nguyên vẹn; một con mất đầu, thân gẫy đôi. Ngoài ra, tại các lăng còn có các bia đá ghi chú năm trùng tu và chú thích tên lăng mộ vào thời Nguyễn; tại lăng vua Trần Nghệ Tông chỉ còn mảnh vỡ thân bia và chân bia; tại lăng vua Trần Hiến Tông, đền Thái và Đền An Sinh còn tương đối nguyên vẹn. Đồ men, sành Trần và số lượng nhỏ men ngọc Trung Quốc tập trung ở khu vực lăng vua Trần Anh Tông. Các cấu kiện trang trí như mảnh vỡ tháp bằng đất nung (am Ngoạ Vân, đền An Sinh); thành lan can rồng đá (Phụ Sơn lăng), chi tiết trang trí của đầu rồng bằng đất nung (lăng Tư Phúc). Tại khu vực am Ngoạ Vân còn có một khối đá hình chữ nhật có kích thước 60x40cm khắc nổi 3 chữ Hán “Phụng Phật tháp”.
Thông qua các di vật tại khu vực đền An Sinh và lăng mộ các vua Trần, chúng ta hiểu hơn về thời kỳ tồn tại và phát triển của các di tích này ở các triều đại Trần, Lê, Nguyễn. Tuy nhiên, các yếu tố trên chưa đủ để chúng ta có một cách nhìn tổng thể về qui mô của từng công trình và xây dựng phương án quy hoạch bảo vệ di tích. Do đó rất cần các cơ quan chức năng từ trung ương đến địa phương sớm có giải pháp để nghiên cứu một cách tổng quát, khoa học các di tích trên thông qua các quy trình như: khảo cứu, sưu tầm tư liệu, khai quật khảo cổ học… Từ đó có hướng đi đúng đắn trong việc trùng tu, xây dựng, bảo tồn di tích nhằm góp phần bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hoá dân tộc.
