Hà Nam là vùng đất còn lưu giữ nhiều nét văn hoá truyền thống của cư dân đồng bằng Bắc bộ. Đặc biệt là cho đến nay, ở đây vẫn còn duy trì những nghề thủ công của các thế hệ cha ông từ bao đời để lại. Nghề đan thuyền nan là một trong những nghề như vậy...
Sau những ngày lễ hội đầu xuân, người dân Hà Nam bắt tay vào sản xuất. Người nào việc ấy bà con tập trung chăm bón lúa chiêm xuân, cải tạo ao đầm, sửa chữa bờ bao, cống tiêu thoát nước, làm trong sạch môi trường các kênh rạch, chuẩn bị vụ nuôi tôm xuân – hè. Và cùng với bao công việc của nhà nông ấy, ở các gia đình còn vang lên những tiếng chẻ tre, vót nan v.v... để đan thuyền. Khi tôi có mặt tại xã Cẩm La đúng lúc ông Phạm Văn Xuyên (50 tuổi), đang tất bật cùng tốp thợ, người xẻ gỗ, người nức dây đồng, người khoan bắt bu lông lắp đặt máy điêzen 15 sức ngựa vào chiếc thuyền đang hoàn thiện chuẩn bị xuất bán cho ngư dân đặt mua, định ngày tốt đầu năm ra sông làm nghề lưới chã. Ông Xuyên cho biết: Để làm ra một chiếc thuyền nan hoàn chỉnh phải mất rất nhiều công, vật tư, thời gian. Trước hết vào mùa khô thì phải mua tre rừng tích trữ vào kho để ra giêng làm dần không bị lỡ việc. Tre tháng 9 - tháng 12 là tre già, tránh được mọt, đan thuyền nan bền. Đan 1 chiếc thuyền nan trọng tải 5 tấn, có khi những người thợ phải vót nan 3 ngày, đan 5 ngày mới thành tấm phên; sau đó hạ lò kích thước quy định, chặt nan đan thừa rồi vanh uốn cạp tre cật vành trong, ngoài, dùng dây đồng co thít, giằng buộc chặt vào nẹp thuyền. Bước tiếp theo là dùng phân trâu khoảng 1 tạ, hoà nước sệt, phơi cho khô, nấu 1,5 tạ nhựa đường trộn đều cùng phân trâu quét xung quanh trong, ngoài để thuyền nan kín nước, không ngấm vào khoang thuyền. Những thuyền đi trong đầm, kênh rạch làm đơn giản, còn thuyền ra sông phải làm kỹ và chắc hơn vì thế những người thợ đan thuyền phải tăng thêm vật tư, khoảng 2 khối gỗ sến để làm thanh thuyền, xà dọc (còn gọi là xừ lỳ), xà cong mạn, cong vắt v.v... Những chiếc thuyền cạp gỗ, bắt bu lông trọng tải lớn vươn khơi giá thành hoàn chỉnh kể cả công lắp máy bán từ 10-15 triệu đồng/chiếc. Nếu làm xong xuất xưởng 1 chiếc thuyền phải mất 10 ngày, loại dưới 5 tấn trừ chi phí mua vật tư, trả công thợ chủ xưởng còn lãi 1 triệu đồng/chiếc; còn loại trên 5 tấn làm 20 ngày công, trừ các khoản chi, còn lãi 3 triệu đồng/chiếc. Trước đây nghề đan thuyền nan truyền thống của Hà Nam tập trung ở làng Hưng Học (xã Hải Yên), làng Đông Xá (xã Cẩm La). Sau này người dân các xã trên tách xã chuyển đến Phong Hải đã khôi phục lại nghề đan thuyền nan, giải quyết hàng trăm lao động trong dịp nông nhàn... Có thể nói, nghề đan thuyền nan truyền thống ở Hà Nam không chỉ có ý nghĩa về mặt kinh tế, giúp bà con nông dân có thêm việc làm, có thu nhập ổn định mà còn mang đậm bản sắc văn hoá cổtruyền. Vì thế, việc bảo tồn, phát huy thế mạnh của nghề truyền thống này rất cần được quan tâm, tạo điều kiện để ngày càng phát triển!
Xưởng sản xuất thuyền nan của anh Phạm Văn Xuyên, xã Cẩm La, huyện Yên Hưng.
