Cách đây tròn 70 năm, 9-1939, trên tạp chí Toho Gakuho (Đông Phương Học Báo) có đăng chuyên luận của một nhà sử học trẻ người Nhật tên là Yamamoto Taturo, với nhan đề: An Nam no Bouekikou Unton (Vân Đồn - Một cảng mậu dịch ở An Nam). Đây được coi là công trình nghiên cứu đâu tiên về Thương cảng Vân Đồn được công bố trên các báo, tạp chí nước ngoài...
Giáo sư tiến sỹ người Nhật Yamamoto Taturo (1990-2001), là một nhà sử học lớn, một nhà Đông Phương học, một chuyên gia lỗi lạc về Đông Nam á học và Việt Nam. Hay như đánh giá của Giáo sư sử học Phan Huy Lê, ông chính là “bậc thầy của nhiều thế hệ các nhà Việt Nam học Nhật Bản và trên thế giới...”.
Năm 1936, khi mới 26 tuổi, Yamamoto Taturo đến Việt Nam và làm việc với Viện Viễn Đông bác cổ (Pháp). Trong chuyến đi này, Yamamoto Taturo đã tới khảo sát tại Vân Đồn và thu thập nhiều tư liệu làm cơ sở cho những công trình nghiên cứu về Việt Nam của mình. Đặc biệt trong đó có chuyên luận Vân Đồn - Một cảng mậu dịch ở An Nam đăng trên tạp chí Đông Phương Học Báo số tháng 9-1939 như nói ở trên. Trong chuyên luận này, Yamamoto Taturo đã dựa trên những tài liệu lịch sử Hán - Nôm của cả ở Việt Nam và Trung Quốc thời phong kiến (như Đại Viết sử ký toàn thư, Việt sử Thông giám cương mục, An Nam truyện, Nguyên Sử, Lê triều Hình luật v.v..) kết hợp với những tư liệu khảo sát thực tế để chứng minh Vân Đồn từng có giai đoạn khá dài trong lịch sử (từ thế kỷ XI đến khoảng cuối thế kỷ XVIII) là một thương cảng phồn thịnh ở Việt Nam. Theo đó, Vân Đồn xưa vào thời kỳ chiến tranh là một căn cứ chống ngoại xâm thâm nhập bằng đường biển của các triều đình phong kiến Việt Nam (đặc biệt là trong thời Trần); còn vào thời bình, đây lại là một thương cảng, vừa là trung tâm mậu dịch của Việt Nam với các nước trong khu vực Đông Nam Á vừa là trung tâm mậu dịch của Việt Nam với nước láng giềng Trung Hoa. Trong chuyên luận, tác giả cũng đã lý giải một cách rất thuyết phục nguyên nhân sự ra đời và phát triển phồn thịnh của Thương cảng Vân Đồn, cũng như lý do khiến cho Thương cảng này ngày một suy yếu dần; đó trước hết là kết quả của chính sách đối ngoại “trọng nông, ức thương” của nhà nước phong kiến thời Lê - Nguyễn...
Ngày nay, khi mà khu kinh tế tổng hợp Vân Đồn, với chủ trương hết sức đúng đắn của Nhà nước ta, đã và đang trở thành hiện thực thì việc khảo cứu những giá trị về mặt lịch sử, văn hóa xã hội cũng như giá trị về mặt địa lý điều kiện tự nhiên v.v.. của nó là hết sức cần thiết. Chính vì vậy, chúng ta càng thấy trân trọng hơn những đóng góp của các nhà khoa học như Yamamoto Taturo, mà như giáo sư, tiến sĩ Sakurai Yumio (Giáo sư danh dự của Đại học Quốc gia Tokyo - Nhật Bản) từng nhận xét, là cơ sở để “nhiều nhà khoa học Nhật Bản khởi dựng sự nghiệp nghiên cứu về lịch sử mậu dịch Việt Nam...”.
(Dựa theo bài viết “Giáo sư Yamamoto Taturo và Thương cảng Vân Đồn” của giáo sư, tiến sĩ Sakurai Yumio gửi cho Ban tổ chức Hội thảo “Thương cảng Vân Đồn - Lịch sử, tiềm năng kinh tế và các mối giao lưu văn hóa”, 7-2008).
