Đầu đề bài báo đọc lên nghe thật thú vị. Song để có một bài viết hoàn chỉnh, phản ánh đúng, đầy đủ đầu đề ấy thật khó.
Người Hạ Long
Bởi lẽ, thứ nhất, ngay cái chuyện “Người Hạ Long”- một khái niệm đã khó hình dung. “Người Hạ Long” được hiểu theo nghĩa nào? Là để chỉ người của tỉnh Quảng Ninh hiện nay, hay chỉ là người của thành phố Hạ Long, hoặc chỉ là người sống ven vùng vịnh Hạ Long, còn các vùng khác thuộc tỉnh Quảng Ninh là không phải? “Người Hạ Long” là để chỉ người sinh ra ở tỉnh Quảng Ninh hay để chỉ cả những người đã từng sống và làm việc ở tỉnh Quảng Ninh sau đó chuyển về Thăng Long? Thứ hai, cứ cho “Người Hạ Long” là để chỉ chung những người đã sinh ra hoặc đã từng sống và làm việc ở tỉnh Quảng Ninh (người viết theo hướng này: “Người Hạ Long” chỉ chung những người đã hoặc sinh ra hoặc từng sống và làm việc ở Quảng Ninh), nay về Thăng Long sống, song viết họ ăn tết hiện nay ở Thăng Long như thế nào hay là nói cả chuyện họ ăn tết xưa kia? Bởi có những người “Người Hạ Long” đã ở đến đời thứ 3, thứ 4 ở Thăng Long; ăn tết trước đây chắc chắn có những điều khác bây giờ, vì đất nước đã có sự thay đổi từ đói khổ sang đỡ đói khổ, từ “kinh tế quan liêu, bao cấp”, mọi thứ rất khan hiếm, đều phải phân phối thông qua tem phiếu, giờ chuyển qua “kinh tế thì trường”, mọi thứ đều sẵn, không phân phối, cứ có tiền là mua được. Và thứ ba, tôi - người viết - không biết hiện nay cả thảy có bao nhiêu “Người Hạ Long” với nghĩa là người đã từng ở Quảng Ninh theo lẽ thứ hai đang sống ở Thăng Long, điều tra qua tất cả bọn họ thì bài viết mới có sức thuyết phục cao. Muốn, phải làm thật tỷ mỷ mới có được, không thể không tốn thời gian.
Vì vậy, để viết bài này tôi thu thập tài liệu bằng cách, hỏi bất kì người nào ngẫu nhiên mình biết đã từng ở Quảng Ninh, nay đang sống ở Thăng Long, xem họ ăn tết như thế nào. Và dưới đây là những điều thu lượm đó.
Chợ cây cảnh ngày tết ở phường Cẩm Tây (Cẩm Phả).
Ảnh: Vũ Công Thành
Ăn tết ư? Trước hết là về quê cái đã
V, một người sinh ra ở phố Cây Tháp (thành phố Hạ Long), giờ gia đình chuyển về sống ở Thăng Long: “Gia đình tôi không còn ai ở Hạ Long, nhưng họ hàng thì còn, nhất là còn gia đình ông bác, nơi đặt bàn thờ thờ cúng tổ tiên mà ông bác trực tiếp hương khói. Vậy là trước tết phải làm một cuộc hành hương. H., cũng tương tự. H. bảo khác V. là còn bố mẹ bên vợ. “Năm nào chúng tôi cũng về. Có năm là ngày 28, 29 hoặc sớm hơn. Nhưng cũng có năm sáng 30 mới về được”, “Sáng 30 mới về, ăn tết với ông bà, họ hàng luôn sau tết mới lên?”. “Không? Chỉ ăn tết với ông bà, họ hàng đến trưa 30, sau đó là tranh thủ vù ra chợ kiếm đồ biển, đóng hộp xốp đưa về nhà ở Hà Nội ăn cả tết”. K. thì đặc biệt hơn. K. bảo vợ lại là người Hải Dương. “Vì thế về quê là về kết hợp. Tôi qua Hải Dương, sau ra Quảng Ninh”. Lễ tết xong xuôi, cũng giống như H., K. tranh thủ chạy chợ mua hải sản đóng hộp xốp ở Quảng Ninh, về qua lại Hải Dương lấy quà của bên vợ đã sắp sẵn cho.
Thế về quê bằng cách nào? Hầu hết họ đi bằng xe khách. Nhưng như H., hay K. họ thuê xe 4 hoặc 7 chỗ tuỳ số người đi, đi về trọn trong ngày mất khoảng gần 1 triệu tiền thuê xe.
Họ mang quà gì về lễ tết họ hàng, ông bà? “Hoa - T. nói - 28 tết bọn tớ về. Dậy rất sớm đi chợ hoa Hà Nội. Chợ hoa Yên Phụ hoặc Nhật Tân. Hoa đẹp, mua nhiều lại rẻ. Bọn tớ mua đủ để biếu cho tất cả các gia đình họ hàng, mỗi nhà một lọ hoa chơi tết. Thật thú vị, mấy năm nay chúng tớ đều làm thế, hình như thành quen, các gia đình họ hàng cứ chờ chúng tớ đem hoa về”. “Còn bọn tớ khuân về cho ông bà đồ ăn siêu thị - L. cho biết -Dăm bông, xúc xích, thịt bò phi lê... Về quẳng vào tủ lạnh, chỉ bảo cách cho ông bà làm ăn dần”.
L.H. cho tôi biết cô về Hạ Long thật đặc biệt. “Tôi thì trước tết cũng về mà sau tết cũng về. Trước tết, về không chỉ là lễ tết họ hàng mà còn là để đi lễ đền Cửa Ông. Đền ấy thiêng lắm. Trước tết lễ đền để báo công, trả công. Sau tết về Quảng Ninh để chơi tết, nhưng cũng là để tiếp tục đi đền Cửa Ông. Để cầu một năm mới gặp may, xin sự phù hộ. Chuyến đi trước tết ngoài điều đã nói, bọn tôi còn đi lùng tìm mua đào phai Quảng Ninh về Hà Nội cắm tết. Đào phai Quảng Ninh rất đẹp, đầy nét hoang sơ, không như đào bích, đào thế. Bọn tôi không thích đào thế, đào bích. Có năm chúng tôi mua được ngay ở chân đền, có năm phóng sang Vân Đồn, có năm mua được ở vùng Yên Cư, Đại Đán. Xe chở đào phai về Hà Nội, cứ là “rung rinh”, ai đi đường cũng phải ngoái nhìn. Và đồ biển nữa. Mua ở chợ Hạ Long. Đóng hộp xốp. Cả tết đãi bạn bằng hải sản Hạ Long và ngắm đào. Họ rất thích”. “Đi về Hạ Long bằng gì?” - tôi cắt ngang. “Bọn tôi thuê xe. Cả một nhóm người Hạ Long. Phải thuê xe 17 chỗ, có lần xe 24 chỗ mới đủ”.
Người Hạ Long ăn tết ở Thăng Long như thế nào?
Những người tôi gặp và trả lời, kể cả những người đã nói ở phần trên, gần như tất cả đều ăn tết ở Thăng Long vào tối 30, mùng 1, tại nhà của họ. Đây là những người đã có gia đình, đã có nhà định cư ở Hà Nội. “Nhà mình kia mà? Cho dù đã ở Quảng Ninh, ông bà, họ hàng còn ở Quảng Ninh, nhưng nhà chúng tôi bây giờ ở Hà Nội, nên vẫn ăn tết ở Hà Nội, chứ không đóng cửa bỏ đấy về tất Quảng Ninh để ăn tết. Vẫn thích thắp hương đêm 30, sáng mùng 1 ở nhà mình...”.
“Thế sắm tết, ăn tết ở Hà Nội - Thăng Long thì như thế nào?”. V.A, T.T, H.Y... cùng làm ở một cơ quan, thổ lộ: “Sướng nhất là đi chợ hoa. Bọn tôi năm nào cũng đi chợ hoa. Đi sớm. Chợ hoa, hoa ê hề. Hoa nhiều lắm. Hoa ở các nơi đổ về, mới cắt ở vườn ra, còn tươi rói, tha hồ chọn. Đi để ngắm, sau đó mới chọn mua. Không ít lần đi mãi, ngắm mãi đến 9, 10 giờ mới rời chợ”. “Ngoài hoa còn sắm các thứ khác nữa chứ?”. “Bây giờ thứ gì chả sẵn. Mua tất. Từ bánh chưng, giò chả, rượu thịt, đến bánh kẹo, mứt tết... Hoặc là ra chợ. Hoặc mua ở các siêu thị”. “Bọn tớ hay phân công nhau. Đứa nào thạo gì thì chịu trách nhiệm, thì mách. V.A biết hàng giò chả nào ngon thì đặt họ cho cả bọn. T.T thì bánh chưng. H.Y là bánh kẹo, mứt... Đặt, hẹn họ, chúng tớ chỉ việc đến lấy và trả tiền”. “Thế tết có đến nhà nhau không?”. “Đến nhà thì không nhất thiết. Tết, gọi điện chúc mừng nhau. Mùng 2, mùng 3 tiện thì gọi điện rủ đi thăm nhà nhau và cuối cùng là đến nhà “sếp”. Bọn tớ đến nhà “sếp” “đập phá”. Một bữa rượu ồn ào và náo nhiệt. Mừng tuổi “sếp”, vợ con và gia đình “sếp”, sau đó là “sếp” lì xì lại”.
“Tết cách đây không xa, tôi đến nhà ông cậu - N. nói - Ông cậu đã ngót 80. Bà mợ cũng xuýt xoát. Họ là những người sinh ra tại Hoành Bồ, về sống và làm việc ở Hà Nội đã lâu, con cháu đều sinh ra ở Hà Nội. Thường chúng tôi hẹn nhau hôm đó con cháu đến đông đủ. Chúng tôi mang thức ăn, đồ uống đến, làm thành 5 - 6 mâm. Điều chúng tôi bất ngờ nhất là năm ấy ông lấy ra một chai Rượu Cam, không biết ông để dành từ bao giờ. Ông bảo, chai rượu này được mua bằng tem phiếu từ thời bao cấp. Nhìn cái chai đã cũ lắm, tem dán trên nó đã bị gián nhấm nham nhở”. “Không biết nó còn uống được không - ông nói - Nhưng vì ông không hay uống rượu, hồi đấy mua bằng tem phiếu, tiêu chuẩn thì cứ mua”. Chúng tôi thấy cảm phục ông, về chuyện giữ chai rượu. Không biết bao nhiêu lần ông đã phải sắp xếp lại nhà khi con cái ngày mỗi đông, mỗi lớn, lại có cả chuyện chuyển nhà từ khu tập thể này sang khu tập thể khác, giờ nhà của ông bà vẫn là nhà chung cư, nhà thuê của nhà nước, vậy mà chai rượu theo ông suốt, ông vẫn giữ được. Chúng tôi mở chai rượu. Và thật bất ngờ, trải mấy chục năm, rượu vẫn tốt nguyên, uống thật đậm đà. Chúng tôi chia nhau để ai cũng được nếm cái thứ rượu của một thời bao cấp khốn khó xưa kia, hưởng lại hương vị ngậm ngùi thuở ấy. Rồi tất cả phá ra cười: Cái thuở ấy, thời khốn khó ấy, trong chuyện này có một điều tốt, đó là không có rượu giả.
Ăn tết ở Thăng Long, bạn có cảm hoài về quê hương - Hạ Long?
“Không đến mức ấy - X. nói - Có thể là chúng tôi đã có gia đình. Nhưng trước tết cũng đã về quê rồi. Hoặc không thì cũng đã có điện thoại. Vẫn liên lạc được với người ở Quảng Ninh bất cứ lúc nào. Vả lại, bây giờ đi lại không còn khó khăn như trước, xe cộ sẵn, về lúc nào cũng được, nên cảm thấy Quảng Ninh - Hà Nội không còn xa vời. Cái chính là chúng tôi ăn tết ở Hà Nội cũng thấy ấm cúng. Người Quảng Ninh ở Hà Nội không ít đâu, nhiều đấy? Nhất là những người thuộc Ngành Than, một ngành gần như không ai ở Quảng Ninh, giờ ở Hà Nội không có “dây mơ rễ má”, nên ai cũng có bạn có bè, ít thì một, hai người, nhiều thì cả nhóm”. “Còn điều này nữa chứ - B. hăng hái khẳng định - Người Quảng Ninh, chính gốc Quảng Ninh, tức sinh ra ở Quảng Ninh về sống ở Hà Nội tôi khẳng định là không nhiều. Nhưng người tứ xứ đã sống ở Quảng Ninh, làm việc ở Quảng Ninh giờ về sống, làm việc ở Hà Nội mới nhiều. Số người này ở Quảng Ninh hầu hết đều quen biết nhau, cho dù trước đó bạn quê ở đâu, Hải Dương, Thái Bình, Nam Định hay Nghệ An, Thanh Hoá, Hoà Bình... nhưng ra Quảng Ninh sống, bất luận, đã sống ở Quảng Ninh là thành “đồng hương Quảng Ninh”.
Vì thế, cứ gặp nhau ở đâu, nhất là những dịp lễ tết, hội hè, biết đã ở Quảng Ninh là nhận nhau đồng hương, vui “tới bến” luôn”. C. phụ hoạ thêm: “Cái này mới hay chứ. Nhiều khi nhận ra đồng hương từ sự ồn ã. Hễ là người đã sống ở Quảng Ninh, gặp nhau ở đâu, thành nhóm, là ăn to nói lớn. Nhất là những lúc rượu chè. Nói to ư, hát hò ư, dzô “trăm phần trăm” ư, hay gào thét lên bắt uống kiểu Hoành Bồ, kiểu Tân Dân hoặc Bình Liêu, Ba Chẽ... Thôi thì đủ cả. Khách các mâm khác gần đó không ít người thốt lên “mâm ấy, người ấy, nhóm ấy chắc chắn dân Quảng Ninh rồi!” và không ít người mang rượu, mang chén sang rót uống chung vui, biết đâu lại có thêm những “đồng hương Quảng Ninh” mới xuất hiện. Vì thế, người Hạ Long ở Thăng Long cũng dễ nhận ra nhau và từ đó trở thành quen thuộc, thân thuộc”...
Vĩ thanh
Thưa bạn đọc? Vậy là tôi đã phần nào hé mở được cái đầu đề của bài báo mà Báo Quảng Ninh đã đặt sẵn cho - “Người Hạ Long ăn tết ở Thăng Long”? Chắc chắn là chưa được bao nhiêu.
Cho nên, mời bạn cùng tôi tiếp tục khám phá thêm nhé?
