21 tuổi, rời trường sư phạm, chàng trai trẻ đất Hoành Bồ này hăm hở đeo ba lô, ngược Bình Liêu dạy học. Con đường núi gập ghềnh từ thị trấn Tiên Yên vào Bình Liêu đầu những năm 70 ấy là thử thách đầu tiên với những thầy giáo trẻ. Mơ tới tương lai sáng lên gương mặt những đứa trẻ vùng cao, Nguyễn Châu cùng những người bạn của mình cuốc bộ mà đi.
Những trái bưởi mua từ thị trấn đeo quanh người làm đồ giải khát dọc đường nay trở thành quá nặng, cứ đi vài cây số, họ lại phải vất đi một quả... Vậy mà Nguyễn Châu, dọc đường mây núi quanh co lại khiến tâm hồn người trai ấy rung động, bỗng trở thành thi sỹ:
Lên cao nữa mùa xuân ở đó
Nghe balô khe khẽ háttrên lưng.
Bài thơ đầu tay Mùa xuân ở đó này là dòng suối khơi mạch nguồn thơ ông trong những ngày gian khó và ý nghĩa ấy. Cảnh sắc nên thơ, bản sắc văn hóa đa dạng của đồng bào Dao, Tày nơi đây, từ lễ hội Aupò (nay gọi là Hội Soóng Cọ), chợ phiên, cánh rừng hồi thơm hương, cùng tình cảm mộc mạc của bà con đã đi vào thơ Nguyễn Châu tự nhiên và chân thật. Cuộc sống vùng cao ngày ấy trong các bài thơ viết về miền núi của ông như Tiếng đàn mở hội, Giữa trăm ngọn núi, Hương rừng hồi, Tiếng kèn tìm bạn, Núi cõng em... khiến ta có cảm giác gần gũi tới mức, nếu không yêu mảnh đất Bình Liêu còn nghèo khó ấy, thật lòng khó có những sáng tác đi vào lòng người như thế. Tình yêu cùng một cô giáo và gia đình nhỏ của ông cũng từ mảnh đất này, phải chăng vì thế mà thơ ông càng gắn bó hơn với nơi đây, tha thiết hơn tình người vùng núi. Còn khi đến lớp, không chỉ có sự hăm hở ban đầu, thầy giáo trẻ Nguyễn Châu cũng phải tự mình Vượt dốc để đến với trẻ thơ, gắn bó với nghề giáo nhọc nhằn nơi biên giới này...
Mỗi sáng ngắm dáng trẻ nhô lên đỉnh dốc
Tôi thấy tình yêu như rất đủ đầy.
Đây cũng là bài thơ Nguyễn Châu từng đoạt giải khuyến khích trong Cuộc vận động viết về thầy giáo và nhà trường năm 1978, do Bộ Giáo dục và Công đoàn ngành Giáo dục Việt Nam tổ chức. Không riêng bài Vượt dốc, sáng tác của ông luôn làm xúc động người đọc bởi tình cảm chân thật như thế. Nguyễn Châu từng bộc bạch, ước sao trên đời chỉ có những tấm lòng yêu thương lẫn nhau, không có đắng cay... Có lẽ sự đa cảm ấy khiến ông dễ bắt với những con người cần cù trong lao động hay những số phận không được may mắn trong cuộc đời. Viết về họ, ông như kể cùng ta câu chuyện xúc động; về Nước trên đồi không tên, Kỷ niệm bi ve, Mẹ đi xem phim chị Dậu, Lão Sóng, Bạn tôi hay Tâm sự thợ cày, Cô gái nông trường cam, Chuyện với người nuôi bèo... Tình yêu trong thơ ông dung dị nhưng khiến người đọc phải nghĩ xa hơn một tình yêu cụ thể, đọc không dễ quên, như Tình yêu ông lão đan giành, Cô gái ấy, Yêu anh, Giữa trăm ngọn núi, Tiếng kèn tìm bạn, Em và tôi, Người đàn bà hoàn hảo, Ly thân, Đối thoại tình yêu... Rời vùng cao, cũng là xa một thời phấn trắng, bảng đen. Nguyễn Châu đi vào nhiều công việc khác nhau, rồi trở về làm cán bộ chuyên trách tại Hội VHNT tỉnh đến nay. Chuyên tâm với sáng tác, ông chọn con đường viết cho thiếu nhi. Và hôm nay, bạn yêu thơ vẫn thích và biết nhiều tới Nguyễn Châu chính bởi các sáng tác này. Quãng thời gian gần chục năm dạy học cho trẻ càng khiến thơ ông thêm dung dị, nhìn thế giới trẻ thơ bằng con mắt bao dung, đầy yêu thương. Thơ thiếu nhi của ông không học đòi nét ngây thơ của trẻ. Thơ ông là thế giới trẻ thơ trong sáng, hồn nhiên, kể cả những nhầm lẫn, lôiî lầm cũng rất đáng yêu. Đó là chú ễnh ương to bằng ngón chân, là nhái bén ngỡ ngàng trước biển, là nấm đội ô trên đầu, cún con với sừng trăng, là chú bê con soi gương... Ơ kìa trên cái đầu tôi Bỗng nhiên vừa bật hai chồi con con. Bằng thơ, ông còn lý giải, hướng suy nghĩ tâm hồn các em vào tình cảm yêu thương dành cho bố mẹ, ông bà, cho các con vật gần gũi và thiên thiên quanh mình. Thơ ông lấy những tình huống đơn giản mà chứa đựng những bài học sâu sắc. Người lớn đọc thơ ông cũng dễ bật cười thấy một tuổi thơ đã qua được đánh thức, để chùng lại trước bao bận rộn của cuộc sống. Ngoài thơ, ông còn viết truyện cho thiếu nhi, chủ yếu in trong tập Nhái bén ra biển (NXB Kim Đồng, 1997) chứa đựng những bài học lớn như đi một ngày đàng, học một sàng khôn (Nhái bén ra biển, Anh em nhà kiến), có làm thì mới có ăn (Con trai Bạch Tuộc), lý giải Ai làm ra mùa xuân, rồi khiến các em phải suy nghĩ xa hơn để hiểu vì sao con Mực thông minh, hiền lành thế khi về với cha con lão săn thú lại trở thành con chó săn hung ác đến vậy (Con chó đốm đuôi)... Nhìn bằng lăng kính của thiếu nhi khi tuổi thơ của mình đã trôi qua, người sáng tác nào cũng phải có con mắt trong trẻo, thấu suốt tâm hồn các em. Chọn con đường nhọc nhằn này, Nguyễn Châu đã khẳng định được mình với một số thành công nhất định. Những bài thơ như Bánh đa, Cây rơm, Tên than đã đoạt giải trong các cuộc thi thơ dành cho thiếu nhi. Ngoài ra, ông còn 4 lần đoạt giải thưởng Văn nghệ Hạ Long, trong đó 3 lần là cho các tác phẩm dành cho thiếu nhi. Văn Nguyễn Châu thật giống người, với giọng điệu hóm hỉnh, đôn hậu mà chứa đựng bao ý tứ sâu sắc. Và dẫu đã rời xa nghề giáo hơn hai mươi năm nhưng đọc sáng tác của Nguyễn Châu, trước mắt chúng ta vẫn thấp thoáng hình ảnh người thầy giáo ấy, như ngày xưa, đang vượt dốc tìm đến trẻ, giảng những bài học làm người giản dị và nhân hậu... Vượt dốc Bầy trẻ người Dao lớp tôi Đứa nào cũng đen như gỗ cháy Thích săn nai, bẫy chim Học đọc o, a các em bảo không quen Rồi hôm sau không em nào đi nữa Gì thiếu hụt bằng vắng tiếng đùa bọn trẻ Tôi vội trèo đèo đến với các em. Nhà các em sườn đồi chon von Những đoạn đèo cao chóng mặt Leo chưa quen, mệt dồn lên ngực, Phải vượt chính mình mới rõ đường đi. Những trưa dạy ở nhà Chăn Dào, A Chi Những tối, tôi sang Khe O, Khe Cóc Bọn trẻ thương tôi đi về khó nhọc Lại rủ nhau về học đông vui. Những con đèo tôi leo quen rồi Nên rất hiểu đường các em tới lớp Mỗi sáng, ngắm dáng trẻ nhô lên đỉnh dốc Tôi thấy tình yêu như rất đủ đầy. Dân thương tôi rủ nhau làm trường xây Bầy trẻ giờ đây không em nào bỏ học Thương các em đến trường khó nhọc Tôi biết mình vượt dốc nhiều hơn...
Ngồi học không yên chỉ ưa chạy nhảy
