Nhắc đến Móng Cái hôm nay, người ta nghĩ ngay đến một thành phố trẻ năng động, có tốc độ phát triển nhanh chóng, cả về kinh tế, văn hoá, xã hội v.v. Đồng thời đây cũng là vùng đất giàu truyền thống cách mạng với những sự kiện quan trọng trong lịch sử đấu tranh giành chính quyền năm 1945, cũng như trong các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược sau đó.
Thế nhưng, có một sự kiện mà không phải ai cũng biết; đó là tỉnh lị Hải Ninh xưa (TP Móng Cái nay) chính là nơi sớm thành lập được một đơn vị tình báo mà hầu như tất cả các thành viên, từ cán bộ chỉ huy đến các chiến sỹ, đều là người địa phương. Đó là Chi tình báo Hải Ninh, được thành lập vào tháng 10-1947, tròn hai năm sau khi ngành tình báo quốc phòng Việt Nam ra đời .
Theo các tài liệu lịch sử, cũng như qua gặp gỡ một số nhân chứng từng công tác trong ngành tình báo tại Móng Cái những năm ấy, Chi tình báo Hải Ninh có nét đặc thù như vậy so với các đơn vị tình báo khác của Bộ Quốc phòng thời kỳ này một phần cũng do công tác hoạt động tình báo ở Quảng Ninh nói chung, đặc biệt là ở khu vực biên giới Móng Cái nói riêng, vốn đã có tiền đề từ những năm trước, trong và ngay sau Cách mạng Tháng Tám-1945, mà người tổ chức tập hợp các thanh niên yêu nước vào công tác này là chiến sỹ cách mạng, người con của vùng đất Móng Cái: Anh hùng - Liệt sỹ Đào Phúc Lộc. (Ông cũng chính là thủ trưởng đầu tiên của ngành tình báo Quốc phòng Việt Nam ngay sau khi được thành lập, 25-10-1945). Trên cơ sở những “hạt nhân” là những thanh niên từng được Đào Phúc Lộc giác ngộ, đào tạo thành chiến sỹ Việt Minh ấy, Chi tình báo Hải Ninh đã ra đời với số thành viên khoảng 15 người, do ông Đoàn Tính làm Chi đội trưởng, ông Diêu Nhật Định làm Chi đội phó phụ trách tổ tình báo Móng Cái.
Mặc dù chỉ tồn tại trong thời gian không lâu, từ tháng 10-1947 đến cuối năm 1949, nhưng Chi tình báo Hải Ninh đã có nhiều đóng góp đáng ghi nhận cho cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp, như cung cấp các thông tin tình báo, tham mưu cho chính quyền kháng chiến tỉnh Hải Ninh những vấn đề thời sự cấp bách trong các lĩnh vực quân sự, địch vận v.v. Và vào tháng 8-1948, theo yêu cầu của Ban cán sự huyện Móng Cái, Chi tình báo Hải Ninh đã được giao nhiệm vụ ám sát viên sỹ quan Phòng nhì Tô Hoan, một tên tay sai của Thực dân Pháp. Mặc dù vụ ám sát không thành nhưng nó đã gây chấn động, khiến cho nhân dân thêm tin tưởng Mặt trận Việt Minh hơn, còn Thực dân Pháp và tay sai thì hoang mang, dao động… Đặc biệt, cũng trong năm 1948, tổ tình báo Móng Cái được Tỉnh uỷ Hải Ninh giao nhiệm vụ cử người trực tiếp chuyển bức thư của ông Hoàng Mậu Thành, Đại biểu Quốc hội khoá I, Phó Chủ tịch UBKCHC tỉnh Hải Ninh, tới tay của Voòng A Sáng, đại tá, tỉnh trưởng của cái gọi là “Xứ Nùng tự trị”… Đây là lá thư quan trọng, có ý nghĩa rất lớn trong công tác binh vận nhằm chuẩn bị cho ý đồ quân sự của ta giai đoạn tiếp sau đó. Ông Diêu Nhật Thăng, chiến sỹ trong tổ tình báo Móng Cái, người được phân công thực hiện nhiệm vụ này, kể lại: Để đảm bảo lá thư đến tận tay Voòng A Sáng mà không bị lộ, ông đã phải rất nhiều lần từ Đông Hưng, Trung Quốc (nơi gia đình ông đang cư trú và cũng là nơi Chi tình báo đặt trụ sở hoạt động) sang Móng Cái tìm hiểu thực tế. Sau đó ông chọn phương án tối ưu nhất là lợi dụng lúc vợ Voòng A Sáng đi chợ, sẽ lén bỏ lá thư (kẹp trong tờ báo) vào thúng đồ hàng của bà ta trên đường bà ta đi chợ về; sau đó theo dõi cho đến khi đảm bảo lá thư không bị thất lạc… “- Tôi lúc ấy mới 14, 15 tuổi và cũng đã nhiều lần được giao nhiệm vụ liên lạc cho Chi tình báo nên cũng không e ngại lắm! Nhưng những lần trước, tài liệu chỉ là mẩu giấy nhỏ, cất giữ, nguỵ trang dễ hơn. Còn đây là một lá thư khá dài, lại không được làm ố, nhàu v.v. nên cũng thấy lo lắng. Sợ nếu bị lộ, mình không những bị bắt mà còn làm cho kế hoạch của trên bị thất bại thì chết!”- Ông Thăng nói.
Chính vì lo lắng nên ông Thăng đã tính toán rất kỹ lưỡng, lường trước mọi tình huống có thể xảy ra… Kết quả là bức thư đã đến tay Voòng A Sáng đúng lúc. “- Việc Voòng A Sáng nhận được bức thư đã có tác động rất tích cực…”- Ông Diêu Nhật Thăng kể tiếp - “Trong trận tập kích vào thị xã Móng Cái đầu năm 1949, quân của Voòng A Sáng hầu như “án binh bất động”; nhờ đó quân ta cũng “rảnh tay” hơn để “giải quyết” bọn lính Pháp…”.
Chi tình báo Hải Ninh ra đời và tồn tại chỉ trong khoảng thời gian 2 năm, 1947-1949; sau đó do tình hình thay đổi, nó đã giải thể, các cán bộ, chiến sỹ trong Chi đội có người tiếp tục công tác trong ngành, có người chuyển sang công tác Đảng, công tác chính quyền v.v. Ba chiến sỹ hy sinh anh dũng trong khi làm nhiệm vụ đã được Nhà nước truy tặng Liệt sỹ… Những cống hiến của các cán bộ, chiến sỹ Chi tình báo Hải Ninh đã được ngành tình báo Việt Nam, cũng như Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh Hải Ninh xưa, TP Móng Cái nay ghi nhận, coi là một trong những niềm tự hào của vùng đất địa đầu Tổ quốc…
