Từ những gốc cây, rễ cây tưởng như chỉ có thể cho vào... bếp đun, nhưng dưới sức sáng tạo của con người, chúng trở thành những tác phẩm nghệ thuật làm đẹp cho đời. Người ta gọi những tác phẩm ấy là lũa.
Hai bàn tay ông Phạm Hữu Thung (xã Tiên Lãng, Tiên Yên) có đủ mười hoa tay tròn xoe, thế nhưng ông tự nhận mình là người "chẳng chút tài hoa". Nói khiêm tốn vậy thôi, chứ nếu không chút tài hoa thì làm sao ông lại làm nên một gia tài khổng lồ là những tác phẩm lũa tinh xảo và đẹp mắt đến vậy. Dẫn tôi đi xem những tác phẩm được bày la liệt trong căn nhà nhỏ xíu của mình, ông Thung say sưa giới thiệu: "Đây là Mẹ con đại bàng, đây là Ngư ông câu cá, kia là Công múa, còn dê, mèo, chó v.v... ở đằng kia...". Tôi như ngợp trong căn nhà đầy "động thực vật" của ông Thung. Những rễ cây, thân cây mục ruỗng có mặt ở khắp nơi, sau khi được ông mang về tỉ mẩn gia công, chúng đã trở thành những tác phẩm nghệ thuật đẹp và sống động lạ kỳ.
Con đường đến với thú chơi gỗ lũa của ông Thung không mấy đặc biệt. Ban đầu chỉ là thích ngắm cỏ cây, động vật, rồi dần dần yêu thích và đam mê nhặt nhạnh, sưu tầm cây, gỗ. Từ khi nghỉ hưu, ông có thời gian cho thú chơi của mình hơn. Ông như người nghiện, một ngày không ngắm, không mân mê tác phẩm của mình, ông không chịu được.
Chính vì nỗi đam mê không thể bỏ ấy, mà nhiều phen ông bị vợ con cằn nhằn. Không cằn nhằn sao được khi thấy ông cứ lao ra sông trong mùa lũ, hay bon bon chiếc xe cà tàng đến khắp các hang cùng ngõ hẻm, lên núi lên đồi tìm cây, tìm gốc. Ông cười mà rằng: Thì chỉ có thế mới tìm được gốc, rễ cây, mới làm nên lũa. Chứ cứ ngồi ở nhà, có bao giờ chúng đến với mình... Được coi là người đầu tiên chơi lũa cảnh ở Tiên Yên, sự đam mê sáng tạo trên những gốc, rễ cây ấy của ông khiến nhiều người mê mẩn học theo. Thầy giáo Đinh Viễn là một người trong số ấy. Là một giáo viên, nhưng máu nghệ sĩ trong ông cũng chẳng thua kém ai, bởi ông biết đủ cả cầm, kỳ, thi, họa. Hồi còn trẻ, có lần thầy Đinh Viễn đến nhà thầy dạy đàn nổi tiếng Tạ Tấn học ghi ta. Ông mê ngay những gốc lũa với nhiều hình dáng đẹp mắt bày trong nhà thầy Tạ Tấn. Đinh Viễn lúc ấy còn là một chàng trai trẻ, luôn nghĩ rằng phải một nghệ sĩ đặc biệt như thầy Tạ Tấn mới chơi được gỗ lũa, chứ còn như mình thì... Và ý nghĩ có vẻ như ngây thơ ấy theo ông suốt quãng thời gian dài, mãi cho đến khi gặp được ông Thung. Nhìn những tác phẩm lũa đẹp mắt bày ở nhà ông Thung-một công nhân về hưu rất đỗi bình thường, thầy Đinh Viễn mới biết là mình đã để lỡ bao năm với nghệ thuật chơi gỗ lũa. Từ đó, ông Thung và thầy giáo Viễn trở thành bạn bè thân thiết, cùng nhau theo đuổi một niềm đam mê: chơi gỗ lũa.
Người dân Tiên Yên có lẽ cũng quen với cảnh hai ông già thường hay chèo thuyền đi dọc bờ sông sau ngày mưa lũ để kiếm tìm những gốc cây, rễ cây trôi dạt về. Cũng có khi, hai ông rủ nhau gói cơm, gói đồ đến những vùng đồi rừng xa xôi, heo hút mạn Hà Dong, Đại Dực, Đồng Và... để đào gốc cây đã bị chặt bỏ. Có những gốc phải đào đến mấy ngày, hai ông hì hụi, hì hụi, đôi khi phải về nhà thuê người đào giúp. Tất cả những rễ cây, gốc cây ấy, được các ông mang về nhà, từ đó, qua bao nhiêu công đoạn khác nhau, mới có thể hình thành một tác phẩm hoàn thiện. Nào là tỉ mẩn gọt bỏ lớp đất, rồi kỳ cọ cho sạch, sau đó mới nhìn mọi thế để định hình tác phẩm. Công đoạn cuối là thêm hoặc bớt một số chi tiết rồi đánh một chút dầu tô điểm cho tác phẩm. Tìm ra được thế đứng, tưởng tượng ra được hình hài ẩn chứa trong mỗi gốc cây, rễ cây cong queo ấy là điều không hề đơn giản nhưng cũng rất đỗi thú vị. Có những gốc, rễ cây chỉ gạt bỏ lớp đất ngoài là đã ra hình con chim đại bàng, hình con công, hình người v.v..., nhưng cũng có những rễ cây rất đẹp mà xoay ngang xoay dọc, dựng ngược dựng xuôi vẫn chẳng thể tìm ra. Thầy Viễn đưa cho tôi xem một rễ cây như thế, ông bảo: "Mang về nhà đã hơn một năm rồi, thỉnh thoảng lại đem ra ngắm, rồi xoay đủ thế mà vẫn chưa hình dung ra được nó là cái gì...". Ông Thung thì nói: "Đó là một trong những cái thú nhất khi chơi gỗ lũa. Chính vì không tìm ra được hình gì mà gốc, rễ cây ấy mang nên niềm đam mê càng được tăng lên gấp bội..."
Đến nay, ông Thung và thầy giáo Viễn cũng có một kho tàng khá khá, nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao. Hai ông tâm đắc với những tác phẩm của mình và giữ gìn như báu vật. "Chúng tôi có thể cho, tặng những ai yêu và hiểu về lũa, chứ từ trước đến nay chúng tôi chưa hề bán một tác phẩm nào, dù có người trả giá rất cao" - Cả hai ông khẳng định. Ông Thung lý giải cho điều này: "Lũa được hình thành từ thiên nhiên, chúng có muôn hình vạn trạng, ta cho nó là hình gì, thì nó là hình ấy, tùy theo trí sáng tạo của từng người. Và cũng vì được tự nhiên sinh ra, trải qua quá trình ăn mòn của thiên nhiên, của mối mọt v.v..., còn trơ lại những xương cốt của gốc rễ nên vô cùng bền chắc và không bao giờ có tác phẩm thứ hai giống như thế. Chính vì vậy, mỗi tác phẩm lũa là duy nhất, là vô giá."
Đều đã bước vào tuổi "cổ lai hy", hai ông già chơi lũa đất Tiên Yên vẫn ôm ấp những dự định của mình. Ông Thung vẫn miệt mài bên những gốc lũa, mang niềm hi vọng con trai sẽ nối nghiệp cha. Còn thầy giáo Viễn đang tiến hành viết một cuốn sách về nghệ thuật chơi gỗ lũa, bởi theo ông: "Sách viết về nghệ thuật chơi cây cảnh, bonsai đã có nhiều, nhưng sách nói riêng về lũa thì đến giờ hầu như chưa có...". Từng ngày, từng ngày, có hai ông già tỉ mẩn, kỳ công dùng công sức và tâm huyết của mình để thổi hồn cho những gốc cây, rễ cây thành những tác phẩm sống động để tô đẹp cho đời...
