Đông Triều là vùng đất cổ được chính sử ghi là quê gốc của nhà Trần. Nơi đây còn lưu giữ một hệ thống di tích lịch sử văn hoá phong phú, đa dạng, có thể kể đến như chùa Hồ Thiên, chùa Ngoạ Vân, chùa Quỳnh Lâm và đặc biệt là đền thờ và lăng miếu các vua Trần. Trải qua thời gian dài bị thiên nhiên huỷ hoại và cả do ý thức con người nên nhiều di tích trên chỉ còn là phế tích...
Dấu tích chân tảng kê cột ở chùa Ngọc Thanh.
Ảnh: Kiều Đinh Sơn
(Ban Quản lý Di tích trọng điểm tỉnh)
Để có cơ sở cho việc lập quy hoạch bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị khu di tích, vừa qua, Ban Quản lý Các di tích trọng điểm Quảng Ninh đã tiến hành khảo sát hiện trạng 9 điểm di tích thuộc quần thể di tích nhà Trần ở Đông Triều. Các địa điểm khảo sát bao gồm: Đền An Sinh, lăng Tư Phúc, đền Thái, lăng vua Trần Minh Tông (Mục Lăng), lăng vua Trần Hiến Tông (Ngải Sơn Lăng), lăng vua Trần Dụ Tông (Phụ Sơn Lăng), lăng Trần Nghệ Tông (Nguyên Lăng), khu vực lăng vua Trần Thuận Tông (Đồng Hỷ Lăng) - chùa và quán Ngọc Thanh, chùa Tuyết thuộc địa bàn xã An Sinh và một số xã lân cận. Một số di tích trên cho đến giờ không còn dấu vết như lăng vua Trần Minh Tông, lăng vua Trần Nghệ Tông, số còn lại chỉ còn phế tích, rải rác trên mặt đất những vật dụng kiến trúc như gạch, ngói, những mảnh lon, sành... có niên đại thời Trần. Điều đáng chú ý trong đợt khảo sát này là cán bộ nghiệp vụ của Ban Quản lý Các di tích trọng điểm tỉnh đã có một số phát hiện mới, tập trung tại hai điểm: Khu vực chùa - quán Ngọc Thanh, lăng vua Trần Thuận Tông và khu vực lăng Tư Phúc.
Tại khu vực chùa - quán Ngọc Thanh, lăng vua Trần Thuận Tông, hiện tại nằm trên sườn núi phía đông bắc của dãy núi Ngọc Thanh, có diện tích khoảng 2ha được chia thành hai khu vực: Chùa thờ Phật và đền thờ Đức Thánh Trần được bố trí giật cấp theo thế núi. Các công trình hiện tại đều được xây mới và tu bổ lại vào những thập niên 80 của thế kỷ XX. Tại đây, nhóm công tác phát hiện 24 tảng đá kê chân cột bằng đá phiến thạch và đá xanh cùng nhiều gạch, ngói vỡ; 1 ngôi tháp đá 2 tầng, tất cả đều có niên đại từ thời cuối Lê đến thời Nguyễn (thế kỷ XVII-XX) Đặc biệt tại đây, dưới chân núi phía tây nam, bên cạnh đường lên chùa Ngọc Thanh, nhóm công tác đã phát hiện 1 tảng kê chân cột bằng đá xanh còn khá nguyên vẹn. Tảng kê có hình vuông, phần trên đế cột hình tròn, kích thước 0,40m x 0,40m x 0,30m. Xung quanh hình tròn trang trí hai lớp cánh sen. Đây là một nét tạo tác mang dấu ấn đặc trưng của thời Trần, như đã phát hiện ở một số các công trình khác tại Đông Triều như lăng vua Trần Anh Tông, chùa Tuyết và một số di tích khác thời Trần ở Đông Triều. Ngoài ra, tại đây còn tìm thấy vết tích kè đá bó vỉa các cấp nền, nhiều mảnh gạch, ngói có niên đại thời Trần.
Tại khu vực lăng Tư Phúc, thuộc thôn Triều Phú và thôn Trại Lốc, xã An Sinh có diện tích khoảng 2ha ôm trọn đỉnh và sườn phía tây nam quả đồi phía sau đền An Sinh (đồi Trại Lốc, đồi Mít, đồi Tập bắn). Tại khu vực đỉnh đồi - có mặt bằng khá rộng và bằng phẳng (50m x35m), qua khảo sát, nhóm công tác phát hiện dấu vết của ba cấp nền. Từ cấp nền trên cùng đến các cấp nền phía dưới có mặt bằng khoảng cách khá đều nhau (6m); mỗi cấp nền chênh nhau khoảng 0,50m. Trên bề mặt một số cấp nền còn rõ vết tích bó vỉa bằng đá cuội; rất nhiều mảnh gạch, ngói vỡ có niên đại Trần và Lê (có cả gạch Hán có hoa văn hình trám lồng); ngói nóc; các mảnh ngói mặt trên có móc (chân đế của phần trang trí phía trên); góc mái; các chi tiết của đầu rồng bằng đất nung; nhiều mảnh gốm, sành thời Trần - Lê; mảnh vỡ của đá xanh (chân tảng hoặc bia?). Đặc biệt, ở mặt bằng trên cùng còn thấy các tảng kê chân cột bằng đá cát kết, một số còn ở nguyên vị trí có thể giúp đoán định được chiều rộng của mỗi gian khoảng 3,1m. Khảo sát theo sườn đồi về hướng tây nam, nhóm công tác thấy có hiện tượng hạ cấp nền làm thành đường lên xuống, có đoạn được xếp bằng gạch, hai bên có 2 đường gạch bó nghiêng rộng khoảng 3m.
Từ kết quả khảo sát, nhóm công tác bước đầu đã khẳng định khu vực chùa - quán Ngọc Thanh, lăng vua Trần Thuận Tông và khu vực lăng Tư Phúc, trước đây từng có một công trình kiến trúc tôn giáo rất lớn. Để làm rõ hơn về giá trị lịch sử - văn hoá, qui mô của di tích, Ban Quản lý Các di tích trọng điểm tỉnh đang tiến hành lập kế hoạch và triển khai thám sát khảo cổ học trong thời gian sớm nhất để xác định mặt bằng phân bố vùng lõi của di tích; tiến hành khảo cổ học tổng thể mặt bằng, xác định phạm vi mặt bằng các công trình kiến trúc, các giai đoạn xây dựng, trùng tu để bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị của di tích; kết nối toàn bộ hệ thống di tích nhà Trần, tiến tới xây dựng thành một tuyến du lịch liên hoàn.
