Có lẽ hiếm nơi nào trên dải đất hình chữ S lại đặc biệt như Quảng Ninh - mảnh đất “Việt Nam thu nhỏ”, Vùng mỏ anh hùng, vùng đất di sản… Trong bản hòa ca chung, Quảng Ninh mang âm hưởng riêng có, là âm vang từ lòng đất của những tầng than sâu, là tiếng sóng Hạ Long, là nhịp bước “Kỷ luật và Đồng tâm” của lớp lớp thế hệ thợ mỏ. Trải qua chặng đường 63 năm hình thành và phát triển, Quảng Ninh đã đi qua hành trình đầy thử thách nhưng rực rỡ thành tựu. Từ một địa phương khó khăn, phụ thuộc vào ngân sách Trung ương, Quảng Ninh đã bứt phá mạnh mẽ, vươn lên trở thành cực tăng trưởng của phía Bắc; đồng hành “đẩy mạnh ngành Than trở thành một ngành gương mẫu cho các ngành kinh tế khác” và xây dựng Quảng Ninh giàu đẹp như lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Vùng mỏ chuyển mình
Ngày 30/10/1963, tỉnh Quảng Ninh được thành lập trên cơ sở hợp nhất tỉnh Hải Ninh và khu Hồng Quảng, diện tích tự nhiên 6.206,9km2. Từ một quyết sách mang tầm chiến lược đối với vùng Đông Bắc của Tổ quốc, Quảng Ninh bước vào một chặng đường phát triển mới hội tụ đầy đủ các yếu tố chiến lược của vùng than lớn nhất cả nước, hệ thống cảng biển quan trọng, đường biên giới dài với Trung Quốc và vùng biển đảo rộng lớn. Bác Hồ cũng chính là người đã đặt tên cho tỉnh với ý nghĩa Quảng Ninh là một vùng rộng lớn,
yên vui, bền vững.
Từ dấu mốc thành lập tỉnh, Quảng Ninh bước vào chặng đường lịch sử vừa xây dựng, vừa chiến đấu, cùng miền Bắc xã hội chủ nghĩa dốc sức chi viện cho tiền tuyến miền Nam. Giữa khói lửa chiến tranh, truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” càng được tôi luyện, kết tinh thành sức mạnh gắn kết quân và dân Vùng mỏ, kiên cường bảo vệ quê hương, bám lò, duy trì nhịp sản xuất giữa muôn vàn gian khó.
Trải qua thời kỳ bao cấp khó khăn, sau đổi mới 1986, Quảng Ninh từng bước tìm hướng tháo gỡ cơ chế quản lý cũ, khôi phục sản xuất, chăm lo đời sống nhân dân. Những chuyển động ban đầu diễn ra trong khó khăn, nhưng đã mở ra hướng đi mới cho Vùng mỏ. Ngành than tiếp tục giữ vai trò trụ cột năng lượng quốc gia nhưng cũng bước vào quá trình tự đổi mới phương thức hoạt động. Nhờ đó, sản xuất than đã có bước tăng trưởng rõ rệt. Đến năm 1990, sản lượng than sạch đạt khoảng 3,5 triệu tấn, tăng 16% so với năm trước; tiêu thụ gần 3,7 triệu tấn; xuất khẩu than đạt 752.000 tấn, tăng 47% so với năm 1989, tiếp tục đóng góp lớn cho ngân sách tỉnh.
Giai đoạn 1990-2000 đánh dấu những bước chuyển quan trọng của Quảng Ninh sang vận hành theo cơ chế thị trường với nhiều “trái ngọt”. Cùng với công nghiệp khai khoáng vẫn giữ vị trí quan trọng, Quảng Ninh bắt đầu hình thành thêm những cực tăng trưởng từ thương mại biên giới, cảng biển, du lịch, dịch vụ, công nghiệp chế biến, nông - lâm - ngư nghiệp hàng hóa…
Ngày 17/12/1994, vịnh Hạ Long được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên thế giới lần thứ nhất về giá trị thẩm mỹ, đưa Quảng Ninh từ một tỉnh thuần công nghiệp “bước lên” bản đồ du lịch quốc tế. Ngày 15/4/1994, cầu Bắc Luân được thông xe, đồng thời cửa khẩu quốc tế Móng Cái - Đông Hưng được mở, đưa Móng Cái trở thành cửa ngõ giao thương mậu dịch quan trọng bậc nhất giữa Việt Nam và Trung Quốc.
Tỉnh xác định phát triển toàn diện các lĩnh vực nhưng lấy công nghiệp và du lịch làm trọng tâm; đồng thời huy động các nguồn vốn để hoàn thiện hạ tầng, tăng năng lực sản xuất các ngành kinh tế mũi nhọn, đẩy mạnh kinh tế đối ngoại và thu hút đầu tư nước ngoài.
Ở giai đoạn này, từ năm 1998, mặc dù phải trải qua những khó khăn về thị trường tiêu thụ do khủng hoảng kinh tế thế giới nhưng ngành than với sự đồng hành của tỉnh vẫn nỗ lực tìm giải pháp duy trì sản xuất, ổn định việc làm và thu nhập cho công nhân, đóng góp quan trọng vào ngân sách của Quảng Ninh. Đến năm 2000, sản lượng than sạch đạt 9,5 triệu tấn, than tiêu thụ đạt 10,2 triệu tấn, lương bình quân đạt 1,037 triệu đồng/người/tháng.
Bước vào thế kỷ XXI, Quảng Ninh tiếp tục sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước, phát triển kinh tế tư nhân, cải thiện môi trường đầu tư, xây dựng kết cấu hạ tầng và từng bước hình thành các loại thị trường. Tỉnh tập trung tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, cải thiện thủ tục hành chính và tạo lập môi trường đầu tư thuận lợi ngày càng được chú trọng. Cuối năm 2011, Quảng Ninh là địa phương đầu tiên trong cả nước thành lập cơ quan chuyên trách xúc tiến và hỗ trợ đầu tư, thể hiện rõ những thay đổi trong cách thức tiếp cận nhà đầu tư, rút ngắn đáng kể thời gian giải quyết thủ tục đầu tư.
Từ năm 2013, Quảng Ninh tiếp tục khẳng định dấu ấn đổi mới khi thí điểm các mô hình hợp tác công - tư, hướng tới tái cơ cấu đầu tư và thực hiện hiệu quả các đột phá chiến lược. Năm 2014, Quảng Ninh công bố 7 quy hoạch chiến lược của tỉnh đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030; tạo nền tảng xác định rõ không gian phát triển.
Đặc biệt, trong giai đoạn này, Quảng Ninh đã thực hiện chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ “nâu” sang “xanh”, từ dựa nhiều vào khai thác tài nguyên sang mô hình phát triển xanh. Quảng Ninh chuyển dịch mạnh mẽ cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xanh hóa, lấy du lịch làm mũi nhọn gắn với phát triển bền vững dựa trên các trụ cột thiên nhiên - con người - văn hóa gắn với ba đột phá chiến lược về hoàn thiện kết cấu hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực và cải cách thể chế, đồng thời thúc đẩy khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập, chú trọng bảo vệ môi trường, tạo bứt phá về tốc độ phát triển các hạ tầng chiến lược…
Quảng Ninh vẫn xác định than là một ngành kinh tế quan trọng nhưng sẽ tập trung phát triển du lịch, dịch vụ, công nghiệp chế biến, chế tạo, logistics, kinh tế biển và các ngành kinh tế xanh từng bước trở thành những động lực tăng trưởng mới. Mô hình này đã mang đến những đổi thay tích cực cho Quảng Ninh. Trong đó, rõ nét nhất là sự thay đổi trong cơ cấu đóng góp của ngành khai khoáng. Nếu năm 2010, khai khoáng chiếm khoảng 35% cơ cấu kinh tế, đến năm 2023 tỷ trọng này giảm còn 16,6% và năm 2025 còn 8,11% GRDP.
Một trong những dấu ấn nổi bật là xã hội hóa đầu tư hạ tầng. Hệ thống cao tốc, Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, Cảng tàu khách quốc tế Hạ Long cùng các tuyến đường ven biển, xuyên núi, băng sông từng bước hình thành, tạo mạng lưới giao thông đồng bộ. Khoảng cách di chuyển từ Hà Nội đến Hạ Long được rút ngắn. Các cực phát triển mới như Vân Đồn, Móng Cái, Cẩm Phả, Uông Bí có thêm dư địa phát triển.
Tốc độ tăng trưởng kinh tế từ năm 1991 đến nay luôn nằm trong tốp các địa phương cao của cả nước, nhiều năm liên tiếp tăng trưởng trên 2 con số. Trong giai đoạn 2021-2025, kinh tế duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân gần 10%/năm; riêng năm 2025, GRDP tăng 11,89%. Quy mô nền kinh tế tăng nhanh, năm 2025 đạt 368.445 tỷ đồng, cao gấp 103 lần so với năm 1986; GRDP bình quân đầu người năm 2025 đạt 10.402 USD. Quảng Ninh cũng có 7 năm đứng đầu bảng xếp hạng Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI).
Dưới sự lãnh đạo của Đảng, bằng sự nỗ lực, quyết tâm cao độ và tinh thần tiên phong đổi mới, Quảng Ninh đã giành được những thành tựu to lớn, nhiều mặt nổi bật, đóng góp quan trọng vào sự nghiệp đổi mới và phát triển đất nước. Với vị thế là cực tăng trưởng của khu vực phía Bắc, Quảng Ninh đang “nắm trong tay” cơ hội lớn để bứt phá.
Mở rộng không gian phát triển, vững bước vào tương lai
Theo đánh giá của các chuyên gia, hành trình chuyển mình của Quảng Ninh không chỉ làm thay đổi diện mạo một vùng đất địa đầu Đông Bắc, mà còn tạo nên những dấu ấn đậm nét trong công cuộc đổi mới và phát triển đất nước. Giữ vai trò trung tâm công nghiệp khai khoáng, sản xuất năng lượng, Quảng Ninh góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia; đồng thời tiên phong chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ “nâu” sang “xanh”, khơi thông các nguồn lực xã hội đầu tư hạ tầng giao thông chiến lược, mở rộng không gian phát triển và tiên phong trong đổi mới phương thức lãnh đạo, cải cách hành chính và quản trị phát triển bền vững địa phương. Những thành tựu ấy khẳng định bản lĩnh, trí tuệ và khát vọng vươn lên của con người Vùng mỏ, mà còn làm sáng rõ vai trò tiên phong của Quảng Ninh trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước.
Sau hơn 60 năm hình thành và phát triển, Quảng Ninh đã có đủ thế và lực để tạo bước chuyển mới. Ngày 1/9, Quảng Ninh đã chính thức trở thành thành phố. Dấu mốc đáng tự hào này không chỉ là sự thay đổi về mô hình tổ chức hành chính, mà còn là cánh cửa mới mở ra cấu trúc không gian phát triển của Quảng Ninh trên quy mô lớn. Thành phố Quảng Ninh được định hướng phát triển theo mô hình đô thị xanh, thông minh, tích hợp không gian đô thị, biển, đảo, biên giới và di sản trong một hệ sinh thái phát triển thống nhất; chuyển từ mô hình phân tán sang đa trung tâm, tăng tính kết nối và liên kết vùng.
Cùng với đó, Quảng Ninh mở rộng không gian tăng trưởng với các động lực chính là khoa học, công nghệ và chuyển đổi số; phát triển đồng bộ kinh tế xanh, kinh tế biển, kinh tế di sản, kinh tế biên giới, kinh tế ban đêm và công nghiệp văn hóa.
Từ vùng “vàng đen” của Tổ quốc, nơi hình thành và phát triển mạnh trên nền tảng công nghiệp than, Quảng Ninh đã thực sự chuyển mình bứt phá, bước vào một hành trình mới, với mục tiêu xây dựng thành phố Quảng Ninh xanh, thông minh, giàu bản sắc và có sức cạnh tranh ở tầm quốc gia, quốc tế.
Phát biểu tại lễ công bố Nghị quyết của Quốc hội về việc thành lập thành phố Quảng Ninh và đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Quảng Ninh là đất của sóng lớn. Cũng là đất của những bước đi lớn. Mỗi khi lịch sử giao nhiệm vụ, người Quảng Ninh đều đoàn kết để vượt lên. Hôm nay, lịch sử trao một cơ hội mới. Cơ hội lớn. Trách nhiệm nặng nề”.
Phát huy truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” của Vùng mỏ anh hùng, khi cơ hội lớn mở ra, dẫu phía trước nhiều thử thách nhưng Quảng Ninh hôm nay và ngành Than quyết tâm sẽ tiếp tục là “ngọn cờ đầu” trong công cuộc phát triển kinh tế - xã hội của cả nước, hiện thực hóa khát vọng phát triển Quảng Ninh ngày càng giàu đẹp, bền vững như lời dạy và mong muốn của Chủ tịch Hồ Chí Minh, góp phần cùng dân tộc bước vào kỷ nguyên mới.
