Từ Bến Rừng, đi về phía hạ lưu, chỉ non cây số rồi rẽ về phía trái, đấy là nơi bắt đầu của sông Chanh, con sông kéo dài trên chục cây số hướng về vùng Phù Long - Cát Hải. Sông Chanh chia quê tôi thành hai vùng Hà Nam và Hà Bắc (ngày xưa gọi là tổng Hà Bắc và tổng Hà Nam). Nếu đứng từ đỉnh núi Nguyệt Lĩnh mà quan sát, mùa đông dòng sông nước xanh lơ, mùa hạ nước từ thượng nguồn đổ về đỏ au, mềm mại như một dải lụa bao bọc lấy hai bờ Nam Bắc.
Chài lưới trên dòng sông Chanh. 
Ảnh: Thuỳ Linh
Sông Chanh không dài, không rộng, nhưng từng gềnh đá, mom sông, từng ngọn cây, mắt lá đã thẫm đẫm dấu ấn của thời gian, ghi nhận những chiến công oai hùng của một thời cha ông ta đánh giặc. Đời tiếp đời, chiến tranh giặc giã, dòng sông lại đưa tiễn đoàn quân Nam tiến ngay sau những ngày Cách mạng tháng Tám thành công. Trong những năm đánh Mỹ, nhiều đoàn thuyền vận tải chiến lược, ngày đêm vận chuyển lương thực, vũ khí... tiếp tế cho chiến trường miền Nam. Thế hệ chúng tôi lớn lên vào đúng giai đoạn lịch sử ấy. Kẻ cuốc cày, chài lưới ven sông, tôi cầm súng đi vào kháng chiến. Thế là tôi tạm biệt con sông của tuổi thơ, cùng với hành trang người lính, tôi còn mang hình ảnh của sông, cùng những hàng dừa lay động chấp chới trong ánh trăng nơi bến quê vào trận đánh.
Nhắc tới sông là nhắc tới đò, tới bến. Bến Ngự - sông Chanh là nơi đi lại giữa hai vùng Hà Bắc, Hà Nam. Mùa nào thứ ấy, cá Hà Nam, rau Hà Bắc qua lại bán buôn. Phương tiện vận chuyển là những chiếc đòn gánh cánh chuồn trên vai các cô thôn nữ, sau này là những chiếc xe thồ lặc lè trên những con đường đất bùn, nhão nhoét phân trâu. Con đò nơi Bến Ngự - sông Chanh không biết bao nhiêu lần tôi theo mẹ sang phố huyện mua sắm các thứ trong những ngày lễ trọng. Khi tôi đã lớn khôn, năm nào cũng được mẹ cho mang lễ mà mẹ tôi mua sắm sang quê ngoại ở làng Quỳnh Lâu bên Hà Bắc mỗi khi Tết đến, xuân về...
Những thôn làng nằm dọc hai bờ sông Chanh đã chứng kiến những biến thiên của lịch sử. Từng ngôi nhà ven sông cũng thay đổi theo năm tháng, nhưng chưa bao giờ diện mạo của quê hương thay đổi đến chóng mặt như ngày nay. Những con đường rải nhựa, bê tông dẫn về khắp đầu thôn ngõ xóm. Nhà cao tầng đủ loại mọc lên. Xe ô tô trước kia mơ cũng không bao giờ có, thế mà bây giờ hầu như thôn nào cũng có xe làm ăn buôn bán. Nhiều nhà doanh nghiệp nổi lên xuất thân từ người cầm cày, đã thu hút hàng trăm lao động trong làng tạo ra cuộc sống ổn định. Bờ đê chắn sóng giữ làng đã được nhà nước gia cường hiện đại và kiên cố, không còn cảnh nơm nớp lo sợ như trước kia mỗi khi mùa mưa bão tới. Điện thoại và mạng Internet không còn lạ lẫm với mọi người. Chất lượng cuộc sống thực sự được nâng lên. Chiếc cầu sông Chanh nối hai bờ Nam Bắc như huyền thoại. Cầu đẹp như một áng cầu vồng lung linh đổ bóng xuống dòng sông. Tự nhiên tiếng gọi: Đò ơi!... Đò ơi!... cùng sự chen lấn, ồn ĩ, chúa chát đến nao lòng trong đêm vắng nơi bến quê từ bao đời nay, đã trở thành hoài niệm.
Không ai phủ nhận được sự đổi đời từng ngày, từng giờ của làng quê bên dòng sông Chanh hiền hòa và thơ mộng từ sau Cách mạng tháng Tám tới nay. Thời gian rồi sẽ qua đi, nhưng dòng sông Chanh từ thuở hồng hoang tới nay vẫn còn đó, nó vẫn đón đưa từng đoàn tàu thuyền xuôi ngược trên sông trong thời kinh tế hội nhập.
Trên cầu sông Chanh, từng đoàn người và xe cộ đi lại phơi phới trong ngày thu đẹp nắng...
