Đông Triều là vùng đất cổ còn lưu giữ rất nhiều dấu ấn văn hoá của thời Trần, đặc biệt là các ngôi chùa do Đức Phật tổ Trần Nhân Tông và các đệ tử của ngài đứng ra xây dựng. Một trong những công trình văn hoá đó là chùa Mễ Cụ, tên chữ là Sùng Khánh tự...
Sùng Khánh tự là ngôi chùa làng, thuộc thôn Mễ Cụ, xã Hưng Đạo, huyện Đông Triều. Chùa được xây dựng từ thời Trần, tên dân gian thường gọi là chùa Mễ Cụ (“Mễ” theo nghĩa Hán Việt là hạt gạo và “Cụ” có nghĩa là đầy đủ). Tương truyền vào thế kỷ 13, khi vua Trần Nhân Tông rời ngai vàng điện ngọc để lên núi Yên Tử tu hành, sau khi đã vượt một chặng đường dài từ kinh đô Thăng Long về đến ngôi làng cổ ven sông này thì trời đã muộn. Ngài dừng lại ở đây để nghỉ ngơi. Biết tin, nhân dân trong làng đã làm cỗ dâng vua, một mâm cỗ rất đầy. Nhà vua cảm động ban tên cho làng là làng Mễ Cụ...
Chùa Mễ Cụ nằm trên sườn núi Chè, một ngọn núi có hình con rùa (một trong tứ linh) và chùa được xây dựng trên đầu linh vật đó. Chùa quay hướng Đông Nam - hướng của trí tuệ và tâm linh. Xa xưa, chùa có qui mô khá lớn, gồm tam quan, chùa chính, nhà tổ và nhà tăng. Hiện nay chỉ còn lại chùa chính gồm 7 gian bái đường và 3 gian hậu cung, tường xây gạch đỏ, mái lợp ngói mũi thời Lê và thời Nguyễn; kết cấu vì kèo kiểu chồng rường giá chiêng, cột gỗ lim có đường kính từ 25cm (cột quân) đến 30cm (cột cái), các đầu bẩy đều chạm hoa văn vân mây. Hai hồi chùa có hoa văn cánh bảng và có trụ trốn ở nóc, giữa nóc mái đắp nổi các chữ Hán “Sùng Khánh Tự”; trên tường chùa đắp nổi hoa cúc mãn khai. Vườn chùa rất rộng, cây cối quanh năm xanh tốt là nơi hội tụ của các loài chim, tạo nên một không gian thoáng mát yên tĩnh, nơi con người có thể gửi gắm nỗi lòng, gạt bỏ những điều xấu xa, nhất tâm kính lễ hướng về cõi Phật...
Mặc dù đã trải qua nhiều lần trùng tu vào các thời Lê, Nguyễn và qua thời gian dài bị chiến tranh tàn phá nhưng hệ thống tượng pháp và bia đá còn lại ở chùa gần như nguyên vẹn. Chùa hiện nay còn 126 hiện vật, trong đó có 1 hiện vật từ thời Trần; 1hiện vật thời Lê; 5 hiện vật thời Tây Sơn; 62 hiện vật thời Nguyễn. Đặc biệt, chùa có 5 pho tượng quí có niên đại thời Tây Sơn, gồm tượng ADiĐà, Thích Ca Mâu Ni, Quan âm Chuẩn Đề, ANan và Ca Diếp mang đậm nét nghệ thuật điêu khắc dân gian. Mỗi pho thể hiện một hình dáng, một nội tâm khác nhau, các pho tượng này đều được tạc một cách đầy đặn, nở nang, chứa đựng ước nguyện về một cuộc sống ấm no, đầy đủ và hạnh phúc. Ngoài các pho tượng Phật nói trên, còn có các pho tượng Mẫu thể hiện tín ngưỡng cổ truyền của dân tộc. Pho tượng Mẫu Thiên ở đây có niên đại vào thời Nguyễn, tượng được tạc khá sinh động, vừa toát lên vẻ đẹp của đức thánh mẫu vừa thể hiện sự bao dung nhân ái của một người mẹ...
Chùa Mễ Cụ hàng năm có ba ngày lễ hội, từ ngày 10 đến ngày 12 tháng 1 (âm lịch).Trong các ngày lễ hội, nhiều hình thức tế lễ và dâng hương diễn ra thu hút đông đảo nhân dân trong vùng và khách thập phương về dự hội. Lễ hội chùa được tổ chức rất thành kính nhưng cũng rất giản dị, nghi thức dâng lễ được thể hiện theo nhịp điệu, tiến lui nhẹ nhàng thành điệu múa uyển chuyển và trang trọng. Lễ hội chùa là một nét đẹp truyền thống trong sinh hoạt của nhân dân ta bởi chùa là nơi con người hướng tới cái thiện và động viên con người làm điều nhân nghĩa. Để bảo tồn công trình kiến trúc văn hoá có bề dày lịch sử này, ngày 28-7-2000, Bộ Văn hoá - Thông tin đã ra Quyết định số 13/QĐ-BTVHTT xếp hạng di tích chùa Mễ Cụ là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
