Trước thực trạng suy thoái nghiêm trọng của hệ sinh thái rạn san hô tại Quảng Ninh, đặc biệt là khu vực Cô Tô và Vườn quốc gia Bái Tử Long, tỉnh Quảng Ninh đang nỗ lực tìm kiếm các giải pháp khoa học để phục hồi và phát triển nguồn lợi thuỷ sản bền vững. Một trong những hướng đi mới đầy triển vọng là thực nghiệm sinh sản san hô bằng phương pháp phân vi mảnh trong điều kiện nhân tạo.
Những năm gần đây, hệ sinh thái rạn san hô vùng biển Quảng Ninh đã suy thoái nghiêm trọng. Theo báo cáo năm 2015 của Ban Quản lý Vịnh Hạ Long và Viện Tài nguyên & Môi trường Biển, khu vực Vịnh Hạ Long còn khoảng 110 loài san hô cứng và 37 loài san hô mềm, song độ phủ trung bình đã giảm từ trên 50% cuối thập niên 1990 xuống chỉ còn khoảng 20%. Tính đến năm 2023, toàn tỉnh chỉ còn khoảng 40ha rạn san hô rải rác ở bốn khu vực chính: Hạ Long, Bái Tử Long, Cô Tô và đảo Trần; không còn rạn nào thuộc loại “tốt”, độ phủ bình quân chỉ đạt khoảng 20%.
Nhiều rạn từng phong phú như Cống Đỏ, Áng Dù, Lưỡi Liềm nay chỉ còn 31-37 loài, giảm gần 50% so với mười năm trước. Riêng khu vực Cô Tô – nơi từng được ví như “vườn san hô của miền Bắc” đã mất tới 90% độ phủ, chỉ còn 25 loài. Tuy nhiên, tín hiệu tích cực đã xuất hiện một số rạn tại Hạ Long và Bái Tử Long đang phục hồi, độ che phủ đạt 60–70%, với nhiều loài san hô cành (Acropora) phát triển nhanh khi điều kiện môi trường thuận lợi.
Nhằm khôi phục “rừng dưới biển” đã và đang bị tổn hại, tháng 3/2024, UBND tỉnh Quảng Ninh ban hành Kế hoạch số 76/KH-UBND về thực hiện chương trình “Bảo vệ và phát triển nguồn lợi thuỷ sản đến năm 2030”. Trong đó, nhiệm vụ “xây dựng vườn ươm, lựa chọn giống san hô, cỏ biển có khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu và phù hợp với từng khu vực” được xác định là trọng tâm. Đây là bước đi cụ thể nhằm ứng phó với tình trạng suy giảm độ phủ rạn san hô và khôi phục lại hệ sinh thái quý giá vốn đang là mái nhà của 106 loài san hô cứng thuộc 34 giống, 12 họ tại vùng biển Bái Tử Long.
Đáp ứng yêu cầu đó, Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga đang triển khai đề tài “Nghiên cứu hiện trạng và thử nghiệm phục hồi rạn san hô bị suy thoái tại khu vực biển Quảng Ninh bằng phương pháp phân vi mảnh (giai đoạn 2023 - 2026)”.
Theo anh Nguyễn Ngọc Đạt, Trung tâm Khuyến nông và Quản lý bảo vệ, phát triển rừng (Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Ninh), các nghiên cứu quốc tế (Rinkevich 2005, Forsman 2006, Iwao 2010), san hô phân vi mảnh có tốc độ sinh trưởng nhanh gấp 3 - 5 lần so với san hô cắt mảnh lớn (1 - 2 cm). So với phương pháp phục hồi nguyên vị (in-situ), cách tiếp cận nhân tạo (ex-situ) giúp giảm thiểu rủi ro từ trầm tích, dịch bệnh, dòng chảy mạnh và tăng tỷ lệ sống của san hô sau khi cấy ghép.
Khác với phương pháp cấy ghép san hô ngoài tự nhiên vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro từ trầm tích, mùn bã hữu cơ hay địch hại, việc nhân giống trong môi trường nhân tạo giúp kiểm soát tốt các yếu tố nguy hại, đồng thời tăng tốc độ sinh trưởng và tỷ lệ sống. Phương pháp này không chỉ mở ra hướng tiếp cận khoa học tiên tiến trong phục hồi san hô mà còn giúp chủ động nguồn giống nhân tạo, giảm áp lực khai thác từ tự nhiên. Quan trọng hơn, kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho việc mở rộng quy mô phục hồi rạn san hô tại Quảng Ninh, từng bước hình thành nghề lặn biển ngắm san hô, tạo nên sản phẩm du lịch sinh thái đặc sắc gắn với bảo tồn thiên nhiên biển đảo.
Năm 2025, tỉnh Quảng Ninh sẽ thực nghiệm nhân giống bốn giống san hô cứng tiêu biểu: Acropora, Porites, Pavona, Turbinaria tại hạ tầng vùng sản xuất giống nhuyễn thể tập trung Vân Đồn, nằm trong vùng ranh giới Vườn quốc gia Bái Tử Long. Đây là khu vực có điều kiện tự nhiên thuận lợi: độ mặn 31–34,5‰, ánh sáng mạnh, độ sâu 3 - 7 m, dòng chảy ổn định, phù hợp cho hoạt động nhân giống và phục hồi san hô.
Có thể kỳ vọng, từ những mảnh san hô nhỏ bé được nuôi cấy trong phòng thí nghiệm, một hành trình lớn đang được khởi đầu để hồi sinh “rừng dưới biển” Quảng Ninh, nơi mà sự chung tay của khoa học, quản lý và cộng đồng sẽ khôi phục vẻ đẹp rực rỡ của đại dương xanh.
