Từ trước tới nay, du khách đến Vịnh Hạ Long hầu như đa phần chỉ chú ý đến phong cảnh tuyệt mỹ của kỳ quan, mà bỏ qua thảm thực vật ở đây, một màu xanh ngát phủ khắp các đỉnh núi cheo leo, các vách đá, vách hang trên các đảo mà từ xa có thể quan sát được. Vì vậy, sự phong phú và tuyệt diệu của các loài thực vật của Hạ Long vẫn còn là tấm màn bí mật đối với rất nhiều người.
Trên thực tế, các hòn đảo trong Vịnh Hạ Long là nơi trú ngụ của nhiều loài thực vật, bao gồm cả những loài quý hiếm, đặc hữu và tuyệt đẹp. Chúng có mặt ở các vách hang, ở bất kỳ nơi nào mà bộ rễ của chúng có thể bám vào được. Do đặc điểm khí hậu, mùa khô ở Hạ Long hàng năm thường kéo dài từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau nên nhiều loài thực vật ở đây bị thiếu nước. Cùng với ảnh hưởng của gió nên để thích nghi, các loài cây đa số có vóc dáng thấp nhỏ và bề ngoài bù xù. Đã thế, cái vẻ bù xù ấy lại được trang điểm thêm bởi nhiều loài cây leo mọc chằng chịt trên các ngọn cây. Những bụi cây này là nơi trú ngụ của nhiều loài thực vật mềm mại và xinh xắn mọc ở phía dưới.
Tùng, áng là một trong những nơi phân bố nhiều loài thực vật đặc hữu của Vịnh Hạ Long.
Mặc dù việc nghiên cứu về thực vật ở Vịnh Hạ Long đã được thực hiện từ thời người Pháp còn chiếm đóng khu mỏ cho đến cả những năm gần đây. Tuy nhiên, tổng số loài thực vật của Vịnh Hạ Long tới nay vẫn chưa xác định được là bao nhiêu, vì còn nhiều đảo con người vẫn chưa khám phá, nhưng các nhà khoa học cho rằng con số ấy ước phải trên 1.000 loài. Thực vật ở Vịnh Hạ Long có đặc điểm là các loài phân bố không đồng đều. Một số quần xã (các quần thể thực vật sống trong cùng một nơi sống) khác nhau được tìm thấy, như các loài thực vật ngập mặn, thực vật bờ cát ven đảo, các loài mọc trên sườn núi hoặc vách đá cheo leo, trên đỉnh núi hoặc các loài mọc ở cửa hang hay khe đá. Ngoại trừ loài Bướm Bạc nở hoa quanh năm, còn lại phần lớn nở hoa theo mùa. Một số loài nở hoa vào mùa xuân như Cọ Hạ Long, Khổ Cử Đại Nhung, có loài nở hoa vào mùa đông như Ngọc Nữ, Nhài Hạ Long nhưng nhìn chung phần lớn nở hoa vào mùa hè nóng và ấm.
Trong số đó, lộng lẫy hơn cả là các loài được thiên nhiên phú cho vẻ đẹp tuyệt mỹ như Hài Vệ Nữ Hoa Vàng, Thiên Tuế Hạ Long và Phất Dụ núi. Loài Sung Hạ Long dùng làm cây bon-sai rất đẹp. Tuy nhiên, giá trị làm cảnh của các loài cây này lại chính là nguy cơ tiềm ẩn đối với chúng.
Có loài không cho vẻ đẹp nhưng lại cho giá trị khác. Thân sợi của loài Tra Làm Chiếu có thể làm chiếu, loài Lá Gai có thể dùng nhuộm màu bánh (bánh gai), lá hăng hăng của Bầu Đất Tai và quả mềm của cây Vàng Lô có thể ăn được. Những người dân chài thì vẫn dùng lá cây Chè Dây để pha trà uống. Một số loài từ lâu đã được dân gian dùng làm nguyên liệu thuốc như củ Bình Vôi, Cốt Toán Bổ, Ngũ Gia Bì Hạ Long...
Có thể nói, sự phong phú của hệ thực vật, cả về thành phần và số lượng các loài đã góp phần tạo nên sự đa dạng sinh học của Vịnh Hạ Long. Các nhà khoa học qua nghiên cứu đã phát hiện ra rằng: Đặc điểm của thiên nhiên đá vôi cho thấy một số loài thực vật như Thiên Tuế Hạ Long, Khổ Cử Đại Tím, Cọ Hạ Long, Nhài Hạ Long... chỉ thấy thích nghi với điều kiện sống trên các đảo của Vịnh Hạ Long, mà chưa thấy có ở nơi nào khác trên thế giới. Điều đó có nghĩa chúng là đặc hữu của Vịnh Hạ Long. Bởi vậy, chúng đã được lấy chính tên Vịnh Hạ Long làm tên khoa học (người Pháp trước đây đặt là alongensis hoặc alongense).
Hiện nay thảm thực vật ở Vịnh Hạ Long còn khá nguyên vẹn, kể cả ở xung quanh những cửa hang có du khách đến thăm. Với vị thế là di sản thiên nhiên thế giới và đang được bầu chọn là kỳ quan thiên nhiên thế giới, giá trị đa dạng sinh học của Vịnh Hạ Long sẽ được bảo tồn như một phần của di sản thiên nhiên của Việt Nam cho các thế hệ sau này.
