Quảng Ninh là vùng đất có cư dân sinh sống từ lâu đời. Trên một địa bàn trải dài từ Đông Triều đến Móng Cái, có nhiều dân tộc cùng sinh sống và phát triển, dân cư phân bố không đều. Người dân ở mỗi địa phương chịu ảnh hưởng của các yếu tố địa lí, lịch sử, văn hóa, nghề nghiệp... lại có những đặc điểm tính cách, tập quán khác nhau.
Những đặc điểm khác biệt này dễ dàng nhận thấy qua cách giao tiếp, ứng xử và trong các sinh hoạt cộng đồng. Để góp phần tìm hiểu tính cách cưdân Quảng Ninh truyền thống, xin được giới thiệu một số nhận xét được trích dẫn từ các tác phẩm văn học, tư liệu lịch sử và những biểu hiện thực tế.
Nằm trong vùng văn hoá Bắc bộ, người dân An Bang có những đặc điểm điển hình của cư dân Bắc Bộ là cần cù, chịu khó, tính cộng đồng làng xã, họ tộc rất cao. Ngoài ra, do những đặc điểm riêng về điều kiện địa lí, lịch sử, nghề nghiệp... tính cách cư dân trong vùng cũng có những điểm khác biệt. Đó là sự mạnh mẽ, thẳng thắn, đơn giản, thực dụng trong cuộc sống. Là vùng đất biên viễn, rừng núi hiểm trở, địa điểm để đày ải, phát vãng tù nhân, cuộc sống nơi đây thực sự là nơi thử thách sức mạnh và tinh thần con người. Tính cách cư dân trong vùng có phần thô mộc, đơn giản. Họ là những người thực tế biết tận dụng những điều kiện thiên nhiên để mưu cầu cuộc sống. Vua Lê Thánh Tông trong bài An Bang phong thổ (cảnh vật An Bang) đã có những nhận xét khái quát về cảnh vật, con người nơi đây: Ngư diêm như thổ, ngườixulợi, Hoà đạo vô điền thuế bạc chinh. (Cá muối nhiều như đất, người dân chạy theo nguồn lợi. Lúa má không có ruộng cấy nên thuế khoá nhẹ) Là vùng đất thưa dân lại bị giặc giã hoành hành, con người luôn phải căng mình để tồn tại và phát triển. Người dân coi trọng cuộc sống vật chất nhiều hơn chữ nghĩa. Sách Đại Nam nhất thống chíviết: “Tục ưa mạnh tợn, ít văn học; đất đều chua mặn, dân làm nghề đánh chài, đi buôn, mối lợi nhờ núi biển, hàng hoá thông Bắc - Nam.. ở biển nhiều phù sa, ít ruộng lúa, có người vào rừng đốn củi, có người ra biển đánh cá”. Tuy đơn giản nhưng tư cách, tập quán cư dân nơi đây không hẳn chỉ là thô mạnh, một chiều. Ngay trong một không gian nhỏ như huyện Đông Triều, thì đã có sự đa dạng, phong phú trong một phạm vi địa lí rất hẹp. ‘’Người tổng Vĩnh Đại thì cốt cách thô cứng; người tổng Nội Hoàng thì có phần kiêu lạc; người xã Kim Lôi tổng Thượng Chiểu thì văn nhã; người xã Chí Linh tổng Yên Khánh thì hài hoà’’... (Đông Triều huyện chí). Xã Vị Dương (Yên Hưng) ‘’Nhà nào còn cha mẹ thì hàng năm cứ các tháng giêng, hai, ba, tư và sáu, chọn ngày tốt lành, đều làm cỗ bàn kính dâng, lại kính biếu thầy học” ở Vạn Ninh: ‘’Người Thanh (người Hoa) ở lẫn lộn, tiết Nguyên Đán đốt pháo, đêm trừ tịch thắp đèn, tiết Thanh Minh tảo mộ, tiết Đông chí tế thần’’... Châu Tiên Yên thì: ‘’Người Nùng, người Thổ (Tày) ở lẫn lộn, đầu năm nếu ai chưa động thổ thì đi đêm không dám cầm đuốc, gặp mưa không dám đội nón ‘’... ở huyện Hoành Bồ vào ngày cưới: ‘’Nhà gái đưa dâu ra cửa, con trai đi trước, con gái đi sau; khi hôn lễ đã thành, hai họ cùng nhau hát xướng, tặng nhau bằng tiền’’... (Đại Nam nhất thống chí). Trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ - một tác giả thời Trần - Hồ, đã có những miêu tả rất thực, liên quan tới sự sùng đạo của người dân vùng Đông Triều: “Đời nhà Trần, tục tin thần quỷ, thần từ Phật tự chẳng đâu là không có, như chùa Hoàng Giang, Chùa Đồng Cổ, chùa An Sinh, Chùa Yên Tử, chùa Phổ Minh, quán Ngọc Thanh dựng lên nhan nhản khắp nơi; những người cắt tóc làm tăng ni, nhiều bằng hầu nửa số dân thường. Nhất là vùng huyện Đông Triều, sự sùng thượng lại càng quá lắm, chùa chiền dựng lên, làng lớn hơn mười nơi, làng nhỏ cũng chừng năm, sáu ‘’... Sống trong một vùng đất có nhiều dân tộc sinh sống, nhiều nghề nghiệp khác nhau, người dân An Bang vẫn có những đặc điểm chung: Đó là sự mạnh mẽ, đơn giản trong cuộc sống, có phần thiên về thực dụng và hơn hết là lòng yêu quê hương đất nước thiết tha. Từ cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng với sự tham gia của nữ tướng Lê Chân ở Đông Triều, nữ tướng Vành Huy ở Yên Tử, bà hàng nước trong chiến thắng Bạch Đằng, khởi nghĩa của Hoàng Cần (Tiên Yên)... và bao người dân, anh hùng vô danh khác đã chứng minh điều đó. Biết những điều hay, điều dở của cha ông cũng là một cách để tự giáo dục chính mình.
