Tại Hội thảo khoa học “Thương cảng Vân Đồn, lịch sử, tiềm năng kinh tế và các mối giao lưu văn hoá” được tổ chức vào tháng 9-2008, nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Dũng (Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) đã nêu ra những hoạt động buôn bán của vị tướng đời Trần là Nhân Huệ vương Trần Khánh Dư, trên thương cảng Vân Đồn. Ông khẳng định Trần Khánh Dư không chỉ được biết đến như một vị tướng lừng danh mà còn là bậc vương tôn quý tộc có tư duy thương nghiệp điển hình thời Trần...
Trần Khánh Dư là con trai của thượng tướng Trần Phó Duyệt, thuộc dòng tôn thất nên được phong tước Nhân Huệ vương.
Dưới thời Trần, Vân Đồn nhận được sự quan tâm đặc biệt của triều đình, không chỉ bởi có lợi thế của vùng biên viễn mà nơi đây còn là địa điểm quan trọng của hệ thống thương mại châu á. Vân Đồn là trung tâm giao thương của vịnh Bắc Bộ, là địa điểm trung chuyển giữa đảo Hải Nam và Khâm Châu, địa điểm hay lui tới của thương nhân Phúc Kiến, Chăm và các thương nhân Hồi giáo. Do vấn đề an ninh, hầu hết các thuyền buôn nước ngoài đến giao thương với Đại Việt đều không được vào sâu trong nội địa, nên họ chỉ được cập bến tại một số cảng quy định. Với vị thế là thương cảng lớn nhất cả nước, Vân Đồn là nơi đón nhận nhiều thương thuyền của nước ngoài. Từ đó hình thành nên các mối giao dịch đa chiều, tạo nên diện mạo của một khu thương cảng buôn bán nhộn nhịp, sầm uất. Nhân Huệ vương Trần Khánh Dư được phong làm Phó Đô tướng quân, trấn nhậm Vân Đồn, giữ trọng trách và toàn quyền quyết định tại đây. Và qua các nguồn sử liệu cho thấy với cương vị Phó Đô tướng quân, Trần Khánh Dư đã có những tư tưởng rất mới mẻ trong cách làm kinh tế khác biệt căn bản với tư duy nông nghiệp của đại đa số quý tộc thời bấy giờ luôn hướng về kinh tế nông nghiệp với các điền trang và thái ấp. Khi thân mang trọng tội vì trót yêu và tư thông với công chúa Thiên Thuỵ, phải tội cắt hết quan chức và tịch biên tài sản, Khánh Dư phải lui về Chí Linh (Thái ấp của cha ông - Thượng tướng Trần Phó Duyệt), ai cũng nghĩ ông sẽ quay về với kinh tế nông nghiệp, sớm tối trồng trọt, chăn nuôi để kiếm kế sinh nhai, nhưng ông lại làm nghề bán than. Từ việc chở thuyền bán than, củi qua bến Bình Than, ông đã chứng tỏ được đầu óc tính toán, và ý chí vượt lên hoàn cảnh của mình. Nhờ vậy được nhà vua chú ý trở lại và được xoá tội, khôi phục chức tước. Khi được giao nhiệm vụ trấn Vân Đồn, ông đã biết áp dụng sức mạnh thể chế vào hoạt động kinh doanh, tận dụng tuyệt đối quyền lực của mình để làm lợi thế và tranh thủ mọi nhân tố để công việc buôn bán đạt nhiều lợi nhuận nhất. Nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Dũng cho rằng Khánh Dư biết chủ động lựa chọn thời điểm thuận lợi nhất để tiến hành giao dịch. Theo Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Khánh Dư duyệt quân các trang ra lệnh “Quân trấn giữ Vân Đồn là để ngăn phòng giặc Hồ, không thể đội nón phương Bắc, sợ khi vội vàng khó lòng phân biệt nên đội nón Ma Lôi, ai trái tất phải phạt”. Nón Ma Lôi là sản phẩm của hương Hồng Lộ, Hải Dương. Qua đó buộc người ở trang Vân Đồn đều phải đội nón Ma Lôi. Để thu được lợi nhuận, trước đó Khánh Dư đã sai người nhà mua nón Ma Lôi, chở thuyền đến đậu trong cảng rồi ngầm báo dân trong trang ra mua. Do đó người trong trang tranh nhau mua nón, ban đầu mua không tới 1 tiền, sau giá đắt, bán một chiếc nón bằng giá một tấm vải tốt. Đại Việt sử ký toàn thư chép về việc này “Số vải thu được đến hàng nghìn”.
Như vậy dưới danh nghĩa bảo vệ an ninh trên biển, biện pháp của Nhân Huệ vương nhằm hướng đến việc hợp thức hoá tàu thuyền đến Vân Đồn giao dịch. Nhưng ông tiếp cận vấn đề theo một cách khác là mang lại nhiều lợi nhuận cho bản thân mình.
Song việc này dưới nhãn quan của nhiều người thời bấy giờ bị cho là tiêu cực. Toàn thư viết: “Khánh Dư tính tham lam, thô bỉ, những nơi ông ta trấn nhậm mọi người đều rất ghét, Nhân Tông chỉ tiếc ông ta có tài làm tướng nên không nỡ bỏ mà thôi”. Tại sao dưới con mắt các sử gia phong kiến, Khánh Dư trở nên tham lam, thô bỉ. Lý giải điều này có lẽ bắt nguồn từ tư tưởng nhà Trần luôn coi trọng vai trò của nhân dân và coi việc “khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc”. Ngoài ra Nhân Huệ vương Trần Khánh Dư còn là người tiên phong trong giới quý tộc nhà Trần công khai coi trọng lợi ích, lợi nhuận, điều này trái với phạm trù đạo đức vẫn thường thấy thời bấy giờ.
Có thể thấy Khánh Dư là một quý tộc có quyền lợi gắn chặt với nền kinh tế thái ấp - điền trang, nhưng ông cũng là người có tư duy thương nghiệp, biết kết hợp và áp dụng sức mạnh của thể chế vào hoạt động giao dịch, giao thương nhằm đem lại lợi nhuận tối ưu nhất. Cá nhân ông cũng ý thức được vị thế của Vân Đồn và tận dụng được môi trường thuận lợi đó. Ông được sử gia Phan Huy Chú xếp vào vị trí danh tướng thứ 4 nhà Trần.
