Cách đây khoảng chục năm về trước, các lái buôn nhà gỗ đổ về vùng Hà Nam (Yên Hưng) mua lại những nếp nhà gỗ cũ với giá cao. Ngôi nhà gỗ cũ kỹ, vốn lạc lõng giữa trào lưu kiến trúc nhà tầng, nhà ống, nhà Thái v.v.. bỗng trở nên có giá. Vậy là nhiều những ngôi nhà gỗ hàng trăm năm tuổi, nơi gắn với bao thế hệ con người, bao thăng trầm thời gian ở vùng đất sông nước này được định giá thành tiền, thay thế vào đó là những ngôi nhà hiện đại.
Ngôi nhà gỗ của ông Dương Phượng Trại (xã Cẩm La) tiêu biểu cho kiến trúc nhà gỗ truyền thống ở Hà Nam.
Theo những người già kể lại, nhà gỗ Hà Nam xưa được kiến trúc theo lối ba gian, hai chái, những nhà giàu có thì làm năm gian, hai chái, kết cấu bốn vì gỗ. Thường dựng hai vì đục, hai vì giữa chữ “công”, chồng “ba con” hoặc “năm con”, những nhà cầu kỳ dựng bốn vì đục điêu khắc công phu các hình trang trí dân gian như “tứ quý”, hoặc chạm khắc các hình hoa lá, chim muông v.v.. Cửa nhà lắp ba gian kiểu bức bàn, ván bưng, trên chắp các mảng “bài bia”, chấn song con tiện, trang trí hoa văn. Ngoài mặt tiền có hiên kẻ chuyền, trên chạy hàng sòi chắn giọt ngói, dưới xếp cửa đan bằng tre để che mưa nắng. Hai cột cái bằng gỗ lim lõi to, cao và thẳng vững chắc, thường dành treo câu đối nói về gia phong, giáo huấn con cháu. Riêng thanh bắc nóc phải là những thân gỗ chịu lực. Đặc biệt các ngôi nhà gỗ đều có cây sào mực gác trên “phó giang”, đây là một cây tre dùng để đo mực thước ban đầu rất được coi trọng, cất giữ song tồn cùng ngôi nhà. Bố cục ngôi nhà theo lối đăng đối, gian giữa thường dùng để thờ cúng nên được sắp đặt bàn thờ tổ tiên, trên có bức đại tự hoặc bức cuốn thư, dưới kê sập gụ, tủ chè nẩy màu mun bóng loáng. Hai gian xỉ bên làm nơi tiếp khách có án thư đọc sách với bộ kỷ trà, một kê giường nghỉ ngơi của nam giới. Hai gian xỉ ngoài được ngăn bức vì thuận làm chốn buồng the phụ nữ, trẻ sơ sinh, kho đựng thóc lúa. Với quan niệm bước chân vào nhà là gặp đất mẹ, hài hoà khí âm dương nên nền nhà thường được đầm đất mịn, nhà sang trọng mới lát gạch men.
Để tránh gió bão, đặc trưng của vùng cửa biển, nhà gỗ Hà Nam thường làm thấp và với diện tích vừa đủ ở. Thế nhưng khoảng sân trước cửa dành để phơi thóc lúa thì rất rộng rãi, có thể liền kề với vườn được ngăn chia bằng những chậu hoa, cây cảnh.
Kiến trúc nhà gỗ hoà nhập với thiên nhiên nên con người luôn cảm nhận sự ấm áp khi đông giá, mát mẻ về mùa hè. Nhất là đối với vùng giáp mặt với sông biển, bão lũ khắc nghiệt như Hà Nam thì nhà gỗ không những tránh gây bị lật đổ, mà còn rất thuận tiện, tháo ra lắp vào dễ dàng khi bắt buộc phải di chuyển.
Đa số các ngôi nhà gỗ mới dựng ở Hà Nam dùng làm nhà ở, tuy nhiên cũng có một số ít nhà dựng chỉ để làm kỷ niệm, nơi lưu giữ ký ức đã qua, hoặc làm nhà thờ họ tụ họp anh em họ hàng vào vài ba dịp giỗ tết hàng năm. Chủ nhân của những ngôi nhà này thường là những người con Hà Nam xa quê lâu năm, hiện đang định cư tại nước ngoài; bởi vậy nét kiến trúc những ngôi nhà kiểu này ít nhiều pha tạp, lai căng, cũng cốt gỗ song thiết kế thêm hiên hoa, máng thượng, gắn chóp, gắn tum, nền lát gạch hoa, tường ốp gỗ hoặc gạch hoa, cột nhà làm cao hơn... Theo ông Lê Đồng Sơn, Trưởng Phòng Văn hoá - Thông tin huyện, người đã nhiều năm cất công sưu tầm hình ảnh các ngôi nhà cũ Hà Nam, cho biết thì đa số những ngôi nhà gỗ mới làm ở đây đều tương đối tuân thủ các quy tắc kiến trúc nhà xưa. Những ngôi nhà gỗ theo phong cách hiện đại, có thay đổi đôi chút song nhìn chung vẫn mang cốt cách một ngôi nhà gỗ cổ truyền thống.
Ngôi nhà, nơi gắn với bao kỷ niệm của tuổi thơ mỗi người, những căn nhà gỗ truyền từ đời cha ông đến ngày nay như đa số nhà gỗ Hà Nam còn mang trong mình những giá trị lịch sử và văn hoá, biểu hiện truyền thống cội nguồn sâu sắc hơn. Việc người dân Hà Nam phục dựng lại những căn nhà kiểu này chứng tỏ những giá trị nhân văn ấy luôn được tôn trọng và nhắc nhở, đó cũng là một nét văn hoá ở vùng quê sông nước này.
