Di sản thế giới Vịnh Hạ Long có đầy đủ các điều kiện thiên nhiên nhiệt đới, địa hình đa dạng, các hệ sinh thái tự nhiên phong phú cùng những giá trị văn hoá đặc sắc. Đây là những tiềm năng lớn, thuận lợi để phát triển du lịch sinh thái.
Du khách quốc tế tham quan hang Sửng Sốt trên Vịnh Hạ Long.
Theo định nghĩa của Tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN) thì: Du lịch sinh thái là tham quan và du lịch có trách nhiệm với môi trường tại các điểm tự nhiên không bị tàn phá để thưởng thức thiên nhiên (và các đặc điểm văn hoá đã tồn tại trong quá khứ hoặc hiện hành), qua đó khuyến khích hoạt động bảo vệ, hạn chế những tác động tiêu cực do khách tham quan gây ra và tạo ra lợi ích cho những người dân địa phương tham gia tích cực. Hoạt động của du lịch sinh thái dựa trên những nguyên tắc: Sử dụng thận trọng tài nguyên (cả tự nhiên và văn hoá), kích thích sự bảo tồn và giảm thiểu rác thải; tạo nên những lợi ích kinh tế lâu dài cho cộng đồng, bảo tồn văn hoá địa phương; đảm bảo tính giáo dục môi trường cho các đối tượng tham gia và đáp ứng cho du khách những kinh nghiệm lý thú chất lượng cao.
Theo các chuyên gia về lĩnh vực du lịch thì du lịch sinh thái đích thực hoạt động tuân thủ các nguyên tắc của nó sẽ mang lại những lợi ích to lớn, mà cuối cùng và cao nhất là đảm bảo mục tiêu bảo tồn các giá trị tự nhiên và nhân văn. Bằng các hình thức khác nhau (hướng dẫn viên, tờ rơi, sách hướng dẫn, chỉ dẫn, các phương tiện truyền thông...), các hệ sinh thái điển hình, sự đa dạng sinh học của hệ sinh thái được giới thiệu sẽ giúp du khách và người dân địa phương nâng cao nhận thức, thay đổi thái độ và có hành vi bảo vệ các giá trị đặc biệt của các hệ sinh thái. Việc đảm bảo các phương tiện hỗ trợ giáo dục trên các tuyến điểm tham quan như thông tin, chỉ dẫn, biển báo có thuyết minh môi trường, các phương tiện cho nhu cầu vệ sinh, rác thải có vai trò quan trọng trong giảm thiểu tác động đến môi trường. Mặt khác, du lịch sinh thái đề cao sự tham gia của nhân dân vào việc hoạch định, quản lý du lịch sẽ tăng cường sự liên kết giữa phát triển du lịch với bảo tồn thiên nhiên và phát triển cộng đồng; sử dụng lao động là người địa phương vào việc tham gia quản lý, vận hành các hoạt động du lịch sinh thái như các dịch vụ vui chơi, giải trí của khách, các cơ sở lưu trú, bán hàng gia công, lưu niệm sử dụng sản phẩm địa phương. Du lịch sinh thái, thông qua hoạt động diễn giải môi trường giúp cho du khách và cộng đồng địa phương hiểu rõ hơn về những giá trị tự nhiên và nhân văn của nơi mình cư trú. Việc bảo vệ và phát huy bản sắc văn hoá là nguyên tắc quan trọng mà hoạt động du lịch sinh thái phải tuân thủ, bởi các giá trị về văn hoá là một bộ phận hữu cơ không thể tách rời các giá trị môi trường tự nhiên.
Trên thực tế những năm qua, hoạt động du lịch ở Vịnh Hạ Long mới chỉ phổ biến là du lịch đại trà hay du lịch thông thường, nghĩa là du khách đến Hạ Long cơ bản mới chỉ dừng lại ở ngắm cảnh, tắm biển, thăm các làng chài... Bước đầu, các hoạt động du lịch này đã tạo nên những lợi ích kinh tế cho cộng đồng (các khách sạn, nhà hàng, doanh nghiệp kinh doanh du lịch...), bảo tồn văn hoá địa phương (làng chài Cửa Vạn, núi Bài Thơ, đền Trần Quốc Nghiễn...) và ít nhiều đã góp phần giáo dục môi trường cho du khách cũng như các tập thể, cá nhân tham gia hoạt động du lịch. Hoạt động du lịch sinh thái theo đúng nghĩa mới chỉ là tự phát, do du khách tự tổ chức hơn nữa chủ yếu phát triển ở Vân Đồn, nơi có vườn quốc gia Ba Mùn, các đảo Quan Lạn, Bản Sen, Ngọc Vừng... nên hiệu quả còn hạn chế. Vịnh Hạ Long có nhiều điểm có thể quy hoạch thành “tua” du lịch sinh thái hấp dẫn như động Mê Cung (lịch sử hình thành hang động, trầm tích đá vôi), đảo - hồ Cống Đỏ, hồ Ba Hầm (đa dạng sinh học), núi Bài Thơ - chùa Long Tiên - đền Trần Quốc Nghiễn hay các đảo Ngọc Vừng, Quan Lạn (lịch sử, văn hoá) v.v... Tuy nhiên, việc khai thác các địa điểm này cho hoạt động du lịch sinh thái mức độ vẫn hạn chế, chưa phát huy được tiềm năng, giá trị của nó. Có ý kiến cho rằng nguyên nhân cơ bản là bởi sự nhận thức về vai trò, ý nghĩa về du lịch sinh thái của ngành Du lịch, các doanh nghiệp kinh doanh du lịch và cộng đồng địa phương còn hạn chế...
Ngày nay, du lịch sinh thái đang đặc biệt trở thành một hình thức du lịch phổ biến, nhất là trong các khu bảo tồn tự nhiên và các giá trị văn hoá bản địa. Việc phát triển loại hình du lịch sinh thái ở Vịnh Hạ Long là cách thích hợp nhất để góp phần hạn chế những bất cập hiện có và thay đổi cách vận hành, hướng tới phát triển du lịch bền vững, lâu dài.
