... Ngày 23-2-1930, tại Mạo Khê, chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên ở Quảng Ninh được thành lập. Chi bộ quyết định ra báo và lấy lại tên báo là báo Than. Người chủ chốt làm báo Than chính là Bí thư chi bộ Đặng Châu Tuệ và đảng viên Vũ Thị Mai...
Cán bộ, nhân dân thị trấn Mạo Khê (Đông Triều) có hai niềm tự hào gắn với hai sự kiện lịch sử quan trọng: Mạo Khê là nơi chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên ra đời ở Quảng Ninh và cùng với đó là báo Than - tờ báo cách mạng được tái xuất bản tại Khu mỏ này đã gây tiếng vang lớn không chỉ ở địa phương mà còn lan sang các vùng lân cận, góp phần cổ vũ phong trào cách mạng của công nhân, quần chúng lao động... Ông Đặng Châu Tuệ và bà Vũ Thị Mai trong lần trở lại thăm Báo Quảng Ninh, năm 1984.
Ảnh: Tư liệu
“- Mặc dù lớp con cháu như chúng tôi chưa bao giờ được nhìn thấy tờ báo Than, nhưng như anh biết đấy, báo Than là tờ báo Đảng đầu tiên xuất bản tại Vùng mỏ, gắn liền với sự kiện thành lập chi bộ Đảng đầu tiên tại đây. Và vì vậy tờ báo luôn là niềm tự hào của mỗi một công dân thị trấn Mạo Khê” - Chủ tịch UBND thị trấn Vũ Mạnh Hùng nói. Anh còn bảo, rằng không chỉ trân trọng báo Than như một dấu ấn về truyền thống cách mạng của địa phương mà người dân Mạo Khê còn luôn dành tình cảm quý mến đối với báo Đảng, cả trong quá khứ và hiện tại. ''- Anh cứ đến những gia đình ''thợ mỏ gốc'' ở đây sẽ thấy họ yêu quý, trân trọng báo Đảng như thế nào!''...
Và gia đình ''thợ mỏ gốc'' đầu tiên mà chúng tôi đến là gia đình ông Phạm Duy Năng, thuộc khu Vĩnh Trung, thị trấn Mạo Khê. Ông Năng năm nay đã 85 tuổi nhưng còn khoẻ mạnh, trí nhớ khá minh mẫn. Ông Năng kể, ông nội của ông vốn quê Hải Dương, ra đây từ khi người Pháp mới bắt đầu xâm chiếm và khai thác mỏ Mạo Khê (cuối thế kỷ XIX), tới cháu nội hiện nay tính ra là có tới 5 thế hệ gia đình ông gắn bó với mỏ.
Vào làm phu mỏ cho Pháp từ năm 1938, dần dần ông Năng được cán bộ cách mạng giác ngộ và đến khoảng năm 1943-1944, lần đầu tiên ông được tiếp xúc với tờ báo cách mạng, hay báo chí tiến bộ lúc đó như ''Cờ Giải phóng'', ''Đông Pháp'', ''Dân Chúng''... Thông qua báo chí, ông hiểu hơn về sự áp bức của chủ mỏ, về đời sống khổ cực của phu mỏ và sự cần thiết phải đoàn kết, đấu tranh... Sau khi được kết nạp Đảng (tháng 1-1947), ông Năng đã tích cực hoạt động, tham gia vào Thường vụ Huyện uỷ Kinh Môn (Hải Dương). Tháng 9-1953, ông bị địch bắt và kết án đày đi Phú Quốc. Ông nhớ lại: ''- Bấy giờ ở trong tù, chi bộ nhà tù đã ra báo... miệng. ấy là chúng tôi cảm nhận được như thế thông qua cách truyền đạt tin tức, chủ trương, nghị quyết của Đảng... chứ thực ra vì bí mật nên cũng không biết được ai là người chịu trách nhiệm ra báo cả!''. Hơn 1 năm sau, ông Năng cùng các tù chính trị được trao trả, ông trở về công tác tại mỏ Mạo Khê, làm phó thư ký Công đoàn, Bí thư chi bộ và gắn bó với mỏ từ đó cho đến năm 1976 thì nghỉ hưu. Nhớ lại những ngày sôi nổi vừa sản xuất than, vừa chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ, ông Năng tâm sự: ''- Các nhà báo hồi ấy, mà tiêu biểu như Báo Vùng Mỏ, sau là Báo Quảng Ninh, thường xuyên tới viết bài phản ánh về không khí thi đua lao động, sản xuất tại mỏ chúng tôi, viết về Anh hùng Lao động Nguyễn Văn Vỡi, Chiến sĩ thi đua 15 năm liên tục Ngô Văn Nhuận v.v... Tất cả những bài báo đó, chúng tôi đều cho phát lên loa truyền thanh hay đọc trong các buổi sinh hoạt để mọi người cùng nghe, học tập...''. Anh Xuân Quảng, cán bộ UBND thị trấn Mạo Khê và cũng là một cộng tác viên tích cực của Báo Quảng Ninh, đi cùng tôi, bật mí: Năm 2000, nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập Chiến khu Đông Triều (8-6-1945), Báo Quảng Ninh có viết bài về ông Năng hồi tham gia nghĩa quân của Chiến khu. Ông phấn khởi lắm, mang tờ báo khoe khắp bạn bè và lấy đó để giáo dục con cháu mình!
Nghe vậy, ông Năng chỉ cười, không nói gì, chòm râu bạc rung rung...
Thị trấn Mạo Khê hôm nay.
Với ông Lê Văn Thanh, 82 tuổi, trú tại khu phố 2, thị trấn Mạo Khê, thì ấn tượng ông còn nhớ về báo chí đó là từ những năm kháng chiến chống Pháp. Khi ấy ông là Uỷ viên Uỷ ban kháng chiến hành chính, xã đội phó xã Vĩnh Khê (tiền thân của thị trấn Mạo Khê). Từ những thông tin trên báo Quảng Yên, các bản tin in trên đất sét của Ty Thông tin tuyên truyền tỉnh Quảng Yên, ông và anh em du kích trong xã đã đem phổ biến cho nhân dân về tình hình thời sự, những tin quân ta thắng trận, vận động nhân dân làm nghĩa vụ cho kháng chiến và cả kêu gọi binh lính địch đầu hàng. Ông bảo những bài báo in trên giấy xấu, hình thức không đẹp như báo bây giờ nhưng lại có sức mạnh động viên khích lệ cán bộ, chiến sỹ và nhân dân ta trong cuộc kháng chiến rất to lớn...
Đến năm 1971, ông Thanh làm Chủ nhiệm HTX Thành Công chuyên sản xuất vật liệu xây dựng như cát, đá, sỏi, vôi. Nhờ sáng kiến đưa đá lên lò nung vôi bằng trục tời, thay vì bằng thủ công như các nơi vẫn làm nên năng suất tăng lên rõ rệt, Thành Công trở thành điển hình và được ''lên báo'' Quảng Ninh để các nơi khác học tập. Bản thân Chủ nhiệm HTX năm 1979 đã được công nhận danh hiệu Chiến sĩ thi đua toàn quốc. Có được kết quả đó ông Thanh bảo: - Cũng một phần là nhờ báo chí tuyên truyền, giới thiệu mà mọi người mới biết được!
Cũng là chuyện “nhờ” có báo chí, ông Nguyễn Kim Phương, 73 tuổi, trú tại tổ 2, khu Vĩnh Sinh, nguyên Chủ tịch UBND thị trấn Mạo Khê giai đoạn 1978-1995, đã kể cho chúng tôi nghe câu chuyện thú vị. ấy là năm 1991, nhờ áp dụng những giải pháp hiệu quả, thị trấn Mạo Khê đã thành công trong xây dựng phong trào tự quản về an ninh trật tự trong các khu dân cư. Tại hội nghị về phong trào tự quản an ninh trật tự các tỉnh, thành phố phía Bắc, tổ chức tại Quảng Ninh, mỗi đại biểu tham dự đều được biếu 1 tờ báo Quảng Ninh, trong đó có bài viết giới thiệu về mô hình, cách làm của thị trấn Mạo Khê. Sau hội nghị, ròng rã cả tháng trời các đoàn khách từ các tỉnh lần lượt về thăm, học tập mô hình của Mạo Khê. Tự hào đấy nhưng lãnh đạo thị trấn cũng lo sốt vó vì ngân sách có hạn nên cứ chạy đôn chạy đáo mà... lo tiếp khách.
Hoà trong không khí đổi mới của đất nước, thị trấn Mạo Khê đã và đang ngày một thay đổi, những ngôi nhà 2-3 tầng san sát mọc lên. Chủ tịch Vũ Mạnh Hùng cho biết: Thị trấn hiện có hơn 4 vạn dân, có 40 chi bộ với hơn 900 đảng viên. Tính đến nay, tất cả các chi bộ, ban, ngành, đoàn thể của thị trấn đều có báo Nhân Dân, báo Quảng Ninh và một số báo khác. Thông qua báo chí đã giúp cho cán bộ, nhân dân nắm bắt được các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước để vận dụng ở địa phương. Mới đây, các thông tin về tình hình khai thác than trái phép tại Mạo Khê được Báo Quảng Ninh, Đài PTTH Quảng Ninh phản ánh đã thu hút sự quan tâm của nhân dân. Qua đó, giúp cho tỉnh và ngành Than có những giải pháp chỉ đạo, xử lý kịp thời...
Qua câu chuyện với đồng chí Chủ tịch UBND thị trấn cũng như với nhiều người dân nơi đây, tôi bỗng có cảm giác như mình đang về thăm “đất tổ”; bởi xét cho cùng, Báo Quảng Ninh, nơi tôi đang công tác, chẳng phải là “hậu duệ” của báo Than năm xưa hay sao!
