Truyền thuyết, cổ tích bao giờ cũng là mảnh đất màu mỡ để các nhà văn đi sâu vào khai thác, tạo nên tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân của mình. Tất nhiên, cái “dấu ấn cá nhân” ấy không phá hỏng đi truyền thuyết, cổ tích, mà phải làm sao để nó hay lên, sinh động lên. “Sự tích Vịnh Hạ Long” qua lời kể của nhà thơ tài hoa Xuân Quỳnh cũng vậy...
Truyện mở đầu bằng cảnh đẹp của Vịnh Hạ Long ngày nay. Về những cái tên Đèo Bụt, Vũng Oản, đảo Tuần Châu, Ông Võ, Bái Tử Long… Những cái tên này do đâu mà có? Câu chuyện chính của sự tích bắt đầu từ đây. Từ xưa lắm, khi trái đất bắt đầu hình thành. Vịnh lúc ấy chứa chấp bao tai hoạ, thú dữ trên bờ, thuỷ quái dưới biển… Chúng nhấn chìm nhà cửa, bè mảng, ruộng đồng. Đời sống con người phải chịu bao điều khổ cực, ai oán. Đối lập với cõi trần thế bên dưới là cõi trời bên trên. Cuộc sống an nhàn, tự tại, các vị thần suốt ngày yến tiệc, vui chơi, ca hát. Trong số các vị thần này có nữ thần Rồng, vì chán các cuộc vui vô bổ, nữ thần về nhà truyền phép thuật cho các con. Sau đó đưa ra kiến giải nhìn sâu vào đời sống cõi trời, nơi mọi người đều bất tử, chẳng có gì thay đổi từ trước đến nay và về cả mai này nữa, khi mà tài năng không dùng được vào việc gì có ích. Một trong số các con của nữ thần nghe và nảy ra ý định cả mẹ cùng các con chu du một chuyến xuống cõi trần...
Khi đi qua vùng biển kia, mẹ con nữ thần Rồng thấy cuộc sống khó khăn của con người trong cuộc chống chọi với thiên tai. Dù thất bại, dù khổ cực, đánh đổi cả bằng tính mạng nhưng con người vẫn gan góc, hết kỳ giông bão này sang kỳ giông bão khác. Nữ thần về tâu, xin Ngọc Hoàng cho xuống trần giúp con người. Ngọc Hoàng đồng ý, dặn sau khi xong việc phải về trời ngay. Thần Rồng xuống, một mình chống lại thuỷ quái, rút vảy làm thành gươm, đao thành luỹ. Nhưng Thuỷ quái chỉ rút đi ngày một ngày hai, chờ nữ thần về là lại nổi lên hoành hành. Vì vậy, nữ thần Rồng quyết định ở lại trấn giữ vùng vịnh dù ngày đêm nhớ đàn con còn trên cõi trời.
Nghe tin, Ngọc Hoàng tức giận sai ông Bụt mang theo bên mình phẩm oản và cây gậy để gọi thần Rồng về. Thần Rồng thuyết phục được ông Bụt ở lại giúp con người thoát khỏi tai ương, cực khổ. Bụt xúc động nên quyết định ở lại cùng thần Rồng, ném phẩm oản xuống biển làm vũng cho thuyền bè tránh gió. Còn ông lên rừng, ngồi trên ngọn đèo để trấn hùm beo, ma quái. Ngọc Hoàng biết tin, cho rằng ông Bụt quá nhu nhược liền sai ông Võ đi, ông Võ xuống trần, nghe thần Rồng thuyết phục mà cũng ở lại. Ngọc Hoàng liền giam đàn con của Rồng lại, đàn con được mẹ truyền phép thuật vượt khỏi ngục nhà Trời. Ngọc Hoàng hoá phép giăng sương mù mịt không cho mẹ con tìm thấy nhau. Đàn con rồng phục xuống biển khóc than. Biết không thể nào ngăn cản được tình mẫu tử, Ngọc Hoàng liền truyền lệnh tha tội cho các vị thần và cho rồng con tìm gặp rồng mẹ. Miền vịnh từ ấy bình yên, nhưng dân chúng vẫn lo âu một ngày các vị thần trở về trời thì tai hoạ sẽ giáng xuống. Thần Rồng thấy vậy liền đặt hòn ngọc quý của mình xuống vịnh làm tin. Nơi ấy ngày nay là đảo Tuần Châu. Nhân dân đặt tên vịnh là Vịnh Hạ Long để ghi nhớ ngày thần rồng xuống. Tất cả những tên gọi như Đèo Bụt, Vũng Oản, Ông Võ, Bái Tử Long… cũng từ đấy mà có.
Với những sự tích tồn tại trong dân gian từ đời này qua đời khác, cùng trí tưởng tượng phong phú của mình, nhà thơ Xuân Quỳnh đã đắp cho sự tích Vịnh Hạ Long trở thành một câu chuyện hấp dẫn. Với nhiều thắt nút, mở nút rất tài tình. Mỗi nhân vật trong truyện đều hiện lên với những nét rất người, có cả sự ích kỷ, đôi khi độc ác và cả phần thiện tâm... Cuối cùng cái thiện, tính nhân văn đã chiến thắng, vượt lên tất cả.
Câu chuyện được viết, xuất bản thành sách từ năm 1985, tính ra đến nay đã 30 năm có lẻ. Nữ sĩ Xuân Quỳnh cũng đã đi xa cùng người chồng, người bạn tri âm của mình là nhà viết kịch, nhà thơ Lưu Quang Vũ. Vùng đất, con người Hạ Long hôm nay cũng đã có nhiều thay đổi. Nhưng góc văn chương, viên ngọc quý của bao thế hệ nhà văn, nhà thơ khi viết về Hạ Long thì vẫn còn đó, vẹn nguyên không bao giờ thay đổi...
Phạm Trân (CTV)
