Buổi sớm ở Vùng mỏ xưa kia luôn bắt đầu bằng một âm thanh rất riêng là tiếng còi tầm. Tiếng còi vang lên từ phía những dãy núi còn bảng lảng sương sớm, lan qua những mái nhà rồi hòa vào tiếng đoàn thợ mỏ vào ca. Âm thanh ấy từng là nhịp đập của vùng đất, đánh thức ký ức của biết bao thế hệ thợ mỏ đã qua.
Thanh âm của khổ đau thành tiếng còi hiệu triệu
Vùng mỏ xưa kia vốn không có tiếng còi tầm. Năm 1888, người Pháp bắt đầu công cuộc khai mỏ khi thành lập Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ (FSCT) và về vùng đồng bằng Sông Hồng mộ phu. Những người nông dân nghèo bắt đầu lũ lượt ly hương để kéo nhau ra mỏ làm phu kiếm miếng ăn đắp đổi qua ngày. Tầng lớp công nhân dần hình thành tuy đông đảo nhưng không có kĩ thuật và kỷ luật lao động công nghiệp. Để gò ép đội ngũ phu phen có hoàn cảnh cơ cực, điều kiện vật chất thiếu thốn đủ đường ấy vào khuôn khổ, chủ mỏ Pháp đã đưa ra nhiều cách trong đó có đời sống ca kíp. Và thanh âm của tiếng còi tầm dần trở thành thứ âm thanh quen thuộc, là biểu tượng của đời sống công nghiệp.
Ca dao là tiếng lòng của những người bình dân và nhân dân lao động. Bởi vậy, muốn biết đời sống, tâm tư tình cảm của lớp phu mỏ đầu tiên thế nào hãy đọc ca dao Vùng mỏ. Tôi đọc hàng trăm bài ca dao Vùng mỏ, lắng nghe trong đó đầy rẫy tiếng còi tầm. Ngày nào cũng vậy, còi tầm vang lên nhiều lần đến ám ảnh. Nào là "Còi tầm chiều tối ban mai/ Búa rìu, đèn đất khoác vai vào lò"; "Năm giờ thức dậy bò lên/ Sáu giờ nghe tiếng còi tầm chạy ra", hay như "Mười giờ rưỡi nó kéo còi tầm/ Cu li đâu đấy về nằm nghỉ ngơi". Còi tầm vang vọng cả trong tâm thức nên mới bật ra thành những lời than thở.
Tiếng còi ấy báo hiệu lúc người phu mỏ vào hầm lò với đầy rẫy những hiểm nguy đang rình rập. Một ngày làm việc của người phu mỏ bắt đầu từ rất sớm. Tiếng còi tầm vì thế mà len lỏi cả vào trong giấc ngủ người thợ: “Lên tầng tranh cuốc cùng xe/ Bốn giờ thức dậy mà nghe còi tầm”. Bên trong những làng mỏ, lán trại, đến cả người vợ thợ lò cũng chẳng thể tròn giấc vì tiếng còi tầm: “Tiếng the thé còi tầm đã hú/ Dậy đi làm đừng ngủ nữa anh”. Hoặc là: “Đặt mình chưa ấm chỗ đã nằm/ Đã nghe còi tầm hú gọi ra đi”.
Tuy nhiên, đến lúc tan ca hay giải lao thì tiếng còi tầm lại là sự mong đợi của người thợ trong cảnh đói khát: "Mười hai giờ rưỡi còi tầm/ Anh em trong bụng đói thầm xót xa”. Còn trong ca sản xuất, người phu mỏ chỉ biết mòn mỏi đợi chờ: “Khát nước thì uống nước khe/ Nghỉ thời phải đợi mà nghe còi tầm”.
Tiếng còi tầm buổi sáng làm cho đứa trẻ đang ẵm ngửa cũng phải sợ: “Tinh mơ còi đã hú rồi/ Giật mình đánh thót, con rời vú ra”. Lớn lên một chút chính những đứa trẻ ấy lại phải làm “nhau” để mót than hay đội than khi có còi tầm: “Kéo còi thì nó gọi đi/ Con ta vậy thì phải đội than nhau”.
Thực ra, bản chất của tiếng còi ấy chỉ là báo hiệu giờ giấc nhưng người phu mỏ đã thấy nó rất buồn: “Sáu giờ tàu bỏ neo ra/ Kéo còi ba tiếng nghe mà buồn tênh”. Tiếng còi tầm buồn cũng chính vì âm thanh đó lặp đi lặp lại đều đặn ngày lại qua ngày: “Ngày ngày nghe tiếng còi tầm/ Nghe như tiếng vọng từ âm phủ về/ Tiếng còi não nuột tái tê/ Đi vào hầm mỏ như lê vào tù”. Giữa cái thời gian lặp lại vô hồn, người phu mỏ xưa càng nhận ra không gian o bế, ngột ngạt và với họ đi vào ca cũng chẳng khác nào "lê" vào không gian “nhà tù”.
Tiếng còi đi liền với đời sống phu phen thợ thuyền ca kíp bị áp bức, bóc lột cả về thể xác lẫn tinh thần. Vì thế tiếng còi tầm chuyển từ trạng thái sợ sệt hãi hùng sang trạng thái căm hờn của người thợ mỏ: “Rồi nó kéo còi tầm dữ dội/ Vang đất trời để gọi phu phen/ Tiếng còi hốt hoảng vang rền/ Khiến người thợ mỏ càng thêm căm hờn”. Từ căm hờn, người thợ mỏ lại thấy tiếng còi như thúc giục họ vùng dậy đấu tranh: “Sáng ngày còi hú hồi dài/ Âm vang như thúc giục người bãi công”.
Chính vì như thế tiếng còi tầm không chỉ báo giờ vào ca hay tan tầm của thợ mỏ, mà còn là hiệu lệnh của những cuộc đấu tranh. Trong cuộc Tổng bãi công năm 1936, tiếng còi tầm vang lên đã hiệu triệu hàng vạn thợ mỏ buông cuốc, rời lò, từ trên tầng than lao xuống đường để đòi quyền sống. Tiếng còi hiệu triệu ấy đã trở thành biểu tượng âm thanh cho tinh thần "Kỷ luật và Đồng tâm" xuyên suốt chiều dài lịch sử ngành Than.
Vài năm trước, tôi may mắn gặp cụ Phạm Văn Doãn, nhân chứng cuối cùng của cuộc Tổng bãi công năm 1936. Cụ Doãn lục tìm trong trí nhớ đọc cho tôi nghe hàng chục bài ca dao Vùng mỏ, bài nào cũng thấm thía nỗi lòng. Tôi nghe như cụ đang kể sử thi về một vùng đất trong đó có những chương vang vọng tiếng còi tầm dội vào vách núi Bài Thơ.
Ở cái tuổi đôi mươi, cụ Doãn là công nhân Nhà máy Cơ khí Hòn Gai từng gia nhập đoàn phu phen, thợ thuyền xuống đường đấu tranh 90 năm về trước. Nhà cụ Doãn ở dưới chân núi Bài Thơ. Hàng ngày, cụ đi bộ trầm ngâm nhìn lên đỉnh núi nơi có lá cờ đỏ bay phấp phới. Trên đó có cả chiếc còi tầm đã hoen rỉ bởi nắng mưa. Còn dưới núi thì nhịp sống phố phường mỗi ngày đi qua lại làm cụ nhớ tiếc. Giờ đây, cụ Doãn, nhân vật của tôi, đã thành người muôn năm cũ. Cụ đã lặng lẽ mang theo những bài ca hào hùng về bên kia thế giới ....
Rộn ràng thay tiếng còi tầm
Khi Vùng mỏ được chúng ta tiếp quản, tiếng còi tầm từ chỗ báo hiệu nỗi sợ hãi trở thành tiếng còi tươi vui của những người thợ mỏ làm chủ cuộc đời: “Lắng nghe khu mỏ vào xuân/ Rộn ràng thay tiếng còi tầm tan ca”. Tôi chắc chắn rằng, về âm vực thì tiếng còi tầm không hề thay đổi nhưng tâm thế của người nghe thì đã thay đổi. Tiếng còi tầm buồn hay vui là do cõi lòng của người đón nhận. Tiếng còi tầm giờ đã là nhịp điệu thời gian rộn ràng của đời sống dựng xây.
Nhà tôi ở phố mỏ Hà Lầm. Tiếng còi tầm giờ không còn nữa nhưng đâu đó thảng hoặc tôi vẫn nghe các bà ru cháu: "Em là con gái Hà Lầm/ Sáng nghe còi tầm, trở dậy đi ca". Với những người xuất phát từ nông thôn, tiếng còi tầm có chức năng hệt như tiếng gà gáy sáng gọi bình minh lên, báo hiệu nhịp điệu sản xuất của ngày mới. Chỉ khác, ở quê, người nông dân thích ra đồng giờ nào thì ra và thích về lúc nào thì về.
Đến đây thì tôi mới vỡ lẽ ra, tại sao có 2 chữ "kỷ luật" trong di sản truyền thống của người thợ mỏ. Chắc chắn rằng, chỉ có ra Vùng mỏ lập nghiệp, tiếp xúc với đời sống dây chuyền nhà máy, hàng ngày lên tầng vào ca theo tiếng còi tầm thì những người nông dân xưa mới có được tác phong công nghiệp, mới hình thành được kỷ luật sản xuất.
Tôi đọc truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Tú và nhận ra cái không khí lao động sản xuất chiến đấu đang hừng hực ở Vùng mỏ lúc bấy giờ qua tiếng còi tầm. Không khí ấy đánh thức thời tuổi trẻ của bà cụ Duyên: “Chiều xuống, khi những toa tàu rộn rã đưa công nhân đi làm ca ở mỏ về và tiếng còi tầm nổi lên là bà lại mong chị Hiên về, để nghe chị ấy kể chuyện nhà, chuyện xưởng. Cùng với câu chuyện của chị, bà thấy mình như trẻ lại và quay về những ngày làm việc hối hả, ở bên những tầng than cao ngờm ngợp, đen lánh, bụi mù”.
Bạn đọc Vùng mỏ sẽ hỏi cụ Duyên là ai? Đây là câu hỏi không có đáp án cụ thể cho dù có đi hỏi tác giả - nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Tú đi nữa. Cụ Duyên đương nhiên là có nguyên mẫu từ đời sống Vùng mỏ. Nhưng cụ Duyên sẽ là bất kỳ người thợ mỏ nào mà chúng ta gặp ở Quảng Ninh hôm nay. Họ đã lao động, đã sinh sống hòa nhịp cuộc đời mình vào nhịp sống vùng Than. Tiếng còi tầm vang vọng vào vách núi dù không còn nữa nhưng đã là một phần ký ức mang theo suốt cả cuộc đời họ.
Người già sống bằng ký ức và ký ức của những thợ mỏ khi xưa là tiếng còi tầm. Khi những câu chuyện ký ức của cha ông theo họ về bên kia thế giới thì người trẻ hôm nay sẽ có gì để kể cho con cháu mình sau này. Tôi chia sẻ câu chuyện đó với ông Phạm Anh Tuấn, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Cơ khí Hòn Gai - Vinacomin. Ông Tuấn tâm đắc lắm bởi gia đình ông đã 3 đời làm thợ mỏ. Ông cho sưu tầm vẽ lại những bức tranh tường ở trụ sở nơi giao nhau giữa phố Ba Đèo và đường Đặng Bá Hát, tặng lại chiếc còi tầm của nhà máy năm xưa cho Bảo tàng thành phố. Chiếc còi tầm sẽ kể cho du khách câu chuyện của Hòn Gai xưa, của nhà máy cơ khí và truyền thống những gia đình thợ mỏ, trong đó có gia đình ông.
Trong một lần gặp gỡ, PGS TS Dương Văn Sáu, nguyên Trưởng Khoa Du lịch, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, đã chia sẻ với tôi ý tưởng rất hay có thể nghiên cứu. Đó là sửa chữa, xây lại bệ đỡ, khôi phục hoạt động của giàn còi tầm trên núi Bài Thơ báo hiệu giờ vào ca và tan ca. Cứ mỗi ngày, theo thời gian làm việc, tiếng còi tầm sẽ hú vang báo hiệu cho thành phố vào ca và tan tầm bằng tiếng còi ủ đặc trưng đã một thời gắn chặt với công nhân Vùng mỏ. Tiếng còi tầm sẽ là âm thanh đặc trưng trong nhịp sống của một thành phố biển nay đang chuyển dần mạnh mẽ sang nhịp sống của một đô thị du lịch.
Và nếu làm được như đề xuất này, lớp trẻ hôm nay lại có thêm một phần ký ức. Một ngày mới của họ bắt đầu không chỉ với ánh mặt trời ló rạng từ những dãy núi nhấp nhô ở Hạ Long mà nhịp sống phố phường, nhịp lao động còn bắt đầu từ tiếng còi tầm chuyển trao thế hệ. Nhìn những du khách thong dong thả bộ trên cầu Bài Thơ, tôi tin chắc rằng, mỗi du khách đến Quảng Ninh, nghe được tiếng còi tầm sẽ như hoà nhịp vào hơi thở của một vùng đất để có được những trải nghiệm, những ký ức đẹp. Du lịch hướng vào trải nghiệm ký ức của con người chẳng phải là một lối đi, một hướng khai thác có chiều sâu văn hoá hơn đó sao?
