Theo điều tra của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Quảng Ninh là một trong những tỉnh có nguồn dược liệu đa dạng và phong phú với khoảng 415 loài được phân bố ở hầu hết các địa phương trong toàn tỉnh. Tuy nhiên, hiện nay việc khai thác quá mức mà chưa chú ý đến vấn đề bảo tồn, tái sinh đã dẫn đến “kho báu” này có nguy cơ bị cạn kiệt; trong đó, nhiều loại có nguy cơ bị “tiệt chủng”.
Nhận thức được vấn đề đó và cũng để bảo tồn, phát huy các giá trị của các loài dược liệu hiện có, thời gian qua, Sở Y tế đã chỉ đạo Hội Đông y, Trung tâm Y tế các địa phương tổ chức điều tra, báo cáo cây dược liệu khai thác trong tự nhiên cũng như việc trồng của hộ dân và các cơ sở trên địa bàn. Đồng thời, những đơn vị này có trách nhiệm đôn đốc việc duy trì, sưu tầm các dược liệu quý để trồng tại vườn thuốc nam của trạm y tế xã, phường. Đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ KHCN chuyển giao trồng cây dược liệu với một số mô hình như: cây Nghệ vàng tại huyện Đông Triều; trồng cây đinh lăng, ba kích tím, xả, gấc tại huyện Vân Đồn… Đặc biệt, khuyến khích các hộ gia đình trồng cây thuốc trên nương rẫy, ruộng khô, vườn nhà như: Quế, hồi, kim ngân. Tuy đã có những bước khởi động và đạt được một số kết quả, nhưng tỉnh Quảng Ninh vẫn chưa có quy hoạch vùng nuôi trồng cũng như bảo tồn được các nguồn gen dược liệu quý có nguy cơ tuyệt chủng. Thực tế, việc phát triển dược liệu còn mang tính tự phát, nhỏ lẻ, manh mún, chưa đáp ứng đủ nhu cầu nguyên liệu sản xuất thuốc quy mô công nghiệp. Mặt khác còn thiếu giống dược liệu chất lượng tốt cho sản lượng cao, thiếu nhân lực có chuyên môn, kỹ thuật, việc tiêu thụ sản phẩm đầu ra còn khó khăn…
Theo bà Bùi Thị Tuyết, Trưởng Phòng Nghiệp vụ Dược, Sở Y tế, thời gian qua, do nhu cầu sử dụng các loài cây dược liệu làm thuốc ngày càng tăng; trong khi đó, việc khai thác liên tục trong nhiều năm nhưng không chú ý đầy đủ tới sự tái sinh; cộng thêm nạn phá rừng đã làm cho nguồn tài nguyên này tại Quảng Ninh bị giảm sút nghiêm trọng; một số loài có nguy cơ bị khai thác quá mức và trở nên khan hiếm như: Ba kích, nấm linh chi, kim ngân, chè rừng, kê huyết đằng, cẩu tích, bách bộ, thạch xương bồ… Bên cạnh đó, việc nhập khẩu dược liệu rất khó kiểm soát sẽ ảnh hưởng không nhỏ tới công tác bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ nhân dân. Quả thực, hiện nay, nhu cầu sử dụng cây dược liệu trong y học cổ truyền và cho công nghiệp bào chế thuốc từ dược liệu là rất lớn. Theo thống kê của Sở Y tế, trong năm 2012, Bệnh viện Y - Dược cổ truyền và các bệnh viện trong tỉnh đã sử dụng 150 loại dược liệu phục vụ nhu cầu điều trị với tổng giá trị trên 15 tỷ đồng. Riêng Công ty CP Dược - Vật tư Y tế Quảng Ninh là đơn vị sản xuất thuốc từ cây dược liệu, trong năm 2012 cũng sử dụng 25 loại để sản xuất trên 20 mặt hàng với giá trị trên 13 tỷ đồng. Bên cạnh đó, theo thống kê chưa đầy đủ của Hội đông y các huyện, thị xã, thành phố, cây dược liệu được sử dụng khá lớn tại các phòng chẩn trị của các lương y và cao hơn số lượng dược liệu sử dụng tại bệnh viện, khoảng 60 -100 tấn/năm. Và số cây dược liệu được trao đổi buôn bán ra tỉnh ngoài khoảng 200 tấn. Cây dược liệu cũng còn được xem là mặt hàng xuất khẩu, mang lại thu nhập cao cho người dân các địa phương trong tỉnh như: Bình Liêu, Ba Chẽ, Hải Hà…
Thực trạng này đòi hỏi công tác bảo tồn, phát triển để tái sinh nguồn dược liệu quý trên địa bàn tỉnh là rất cần thiết. Hiện nay tỉnh đã có chủ trương: tăng cường thu hút đầu tư của các doanh nghiệp, tạo động lực thúc đẩy liên kết 4 nhà: Nhà nước - Nhà khoa học - Nhà doanh nghiệp - Nhà nông trong lĩnh vực trồng, sản xuất chế biến các sản phẩm từ cây thuốc. Đây là hướng đi vững chắc nhằm đa dạng cơ cấu cây trồng, nâng cao hiệu quả kinh tế trên một đơn vị diện tích canh tác ở các địa phương trong tỉnh. Bên cạnh đó, ngành y tế cũng cần đẩy mạnh khám, chữa bệnh bằng y học cổ truyền; tiếp tục phát triển vườn cây thuốc nam tại trạm y tế xã, phường và mô hình trồng cây thuốc tại các hộ gia đình. Phối hợp với các cấp, các ngành trong việc triển khai dự án “Vườn cây thuốc Quốc gia Yên Tử”. Tuyên truyền nâng cao nhận thức về giá trị, trách nhiệm trong việc bảo tồn, phát triển cây thuốc và tri thức bản địa trong việc sử dụng cây thuốc cho người dân. Tăng cường phối hợp giữa các sở, ngành trong việc bảo tồn, phát triển cây thuốc quý.
Nguyễn Thanh Tùng
