Đối tượng được tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT) tự nguyện gồm tất cả mọi người trong độ tuổi lao động không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.
Đối với BHXH tự nguyện, theo quy định tại điều 70, Luật BHXH, trường hợp nam đủ 60 tuổi, nữ đủ 55 tuổi nhưng thời gian đóng BHXH còn thiếu không quá 5 năm để đủ 20 năm (điều kiện thời gian đóng BHXH để hưởng lương hưu), thì được đóng BHXH tự nguyện tiếp cho đủ 20 năm. Điều này rất có lợi cho đông đảo đội ngũ lao động làm việc ở cấp xã, phường; người lao động có thời gian làm việc ở các doanh nghiệp đã tham gia BHXH bắt buộc nhưng chưa đủ thời gian công tác, họ có thể tham gia BHXH tự nguyện để có đủ điều kiện hưởng chế độ hưu trí.
Mặc dù chính sách BHXH tự nguyện nhằm tạo cơ hội cho người lao động tự do có cơ hội được tham gia BHXH, nhưng cho đến nay số đối tượng tham gia vẫn rất hạn chế. Theo thống kê của BHXH Việt Nam, trong năm 2010, cả nước chỉ có khoảng 52.000 người tham gia BHXH tự nguyện, ở tỉnh ta số đối tượng tham gia BHXH tự nguyện cũng rất hạn chế. Nhiều người lao động tự do, tiểu thương, nông dân rất muốn tham gia BHXH tự nguyện nhưng khi tìm hiểu tính toán thiệt hơn đã từ chối tham gia.
Chị Nguyễn Thị Thuý, trú tại phường Hồng Gai (TP Hạ Long), tâm sự: Tôi buôn bán hoa quả ở chợ Hạ Long I nên cũng muốn tham gia BHXH tự nguyện để khi không còn khả năng lao động nữa sẽ được lĩnh lương hưu như những cán bộ, công chức nhà nước. Qua tìm hiểu quy định khi tham gia BHXH tự nguyện, tôi thấy mức đóng được tính trên mức thu nhập do người tham gia lựa chọn, nhưng không thấp hơn mức lương tối thiểu chung và cao nhất bằng 20 tháng lương tối thiểu chung. Người tham gia BHXH tự nguyện được hưởng lương hưu hàng tháng, khi nam đủ 60 tuổi, nữ đủ 55 tuổi và có đủ 20 năm đóng BHXH trở lên. Với thu nhập bình quân của tôi khoảng 2 triệu đồng/ tháng sẽ phải đóng 360.000 đồng (18% mức thu nhập). Đến năm 2012, đóng theo mức 20% tức là 400.000 đồng và từ năm 2014 trở đi sẽ đóng theo mức 22% nhân với tổng mức thu nhập tuỳ lựa chọn. Như vậy, tính ra trong 20 năm đóng BHXH tự nguyện để đủ điều kiện hưởng lương hưu, tôi sẽ phải đóng khoảng 100 triệu đồng. Sau 20 năm nữa khi được hưởng lương hưu, mỗi tháng tôi sẽ được hưởng 60% mức thu nhập hàng tháng, tức khoảng 1,2 triệu đồng. Như vậy, với thời gian đóng bảo hiểm quá dài, cộng với thu nhập từ việc kinh doanh nhỏ lẻ không ổn định tôi khó có thể theo được đến cùng. Chưa kể 20 năm sau đồng tiền trượt giá, với mức lương 1,2 triệu đồng liệu có đủ để tôi chi phí cho những nhu cầu tối thiểu không? Chính vì lẽ đó tôi và nhiều người có cùng hoàn cảnh, điều kiện như thế không hào hứng tham gia BHXH tự nguyện nữa.
Không chỉ BHXH tự nguyện mà BHYT tự nguyện cũng chưa thu hút được lao động tự do, bởi lẽ bên cạnh sự bất cập của mạng lưới khám, chữa bệnh dành cho người có thẻ BHYT, còn có những nguyên nhân khác như việc cải cách hành chính trong công tác cấp thẻ BHYT tự nguyện còn nhiêu khê. Nhiều người dân cho biết, theo quy định của cơ quan BHXH khi đăng ký tham gia BHYT tự nguyện phải sau 30 ngày thẻ mới có giá trị sử dụng. Chưa kể muốn tham gia BHYT tự nguyện phải đăng ký tại các xã, phường, nhiều khi do nhân viên làm công tác thu nhận đăng ký ở địa phương bận nên có những người phải chờ đến mấy tháng mới nhận được thẻ BHYT. Chính vì những hạn chế đó nên người dân rất ngại khi tham gia BHYT tự nguyện.
Theo ông Nguyễn Đồng Thông, Giám đốc BHXH tỉnh thì đây là chính sách mới, áp dụng cho một nhóm đối tượng hoàn toàn mới. Bên cạnh đó, nhận thức chung của người dân về BHXH, BHYT tự nguyện vẫn còn hạn chế. Mặt khác, với những quy định về mức đóng, thời gian hưởng bảo hiểm vẫn còn nhiều vấn đề phải thay đổi, do đó việc người dân chưa mặn mà với loại hình BHXH này cũng là điều tất nhiên. Do vậy, thời gian tới chúng tôi sẽ phối hợp với các cấp, ngành đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động để người dân hiểu rõ hơn về những lợi ích cũng như quyền lợi thiết thực của bản thân khi tham gia BHXH, BHYT tự nguyện.
Thiết nghĩ, để BHXH, BHYT thực sự mang lại lợi ích cho người lao động, ngoài việc tuyên truyền, vận động ngành BHXH cần phải có những thay đổi về các quy định đóng phí cũng như chế độ thụ hưởng của người dân cho phù hợp hơn, đồng thời tăng cường cải cách hành chính để tạo mọi điều kiện thuận lợi cho người dân khi có nhu cầu tham gia.
Đặng Nhung
