Đổi mới phương thức quản lý, phân loại thực phẩm theo mức độ rủi ro
Chiều 11/11, phát biểu tiếp thu, giải trình ý kiến đại biểu Quốc hội về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho biết, đây là dự án luật khó, có phạm vi điều chỉnh rộng, liên quan trực tiếp đến sức khỏe người dân, chất lượng dân số cũng như hoạt động sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa.
Theo Bộ trưởng, sau hơn 16 năm thực hiện Luật An toàn thực phẩm năm 2010, việc sửa đổi là cần thiết nhằm khắc phục những bất cập từ thực tiễn. Trong quá trình xây dựng dự án luật, cơ quan soạn thảo đã lấy ý kiến chuyên gia, các bộ, ngành, cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Tại các phiên thảo luận tổ và ý kiến của cơ quan thẩm tra, có 121 nội dung được đại biểu đề cập; riêng phiên thảo luận hội trường có 21 đại biểu phát biểu.
Bộ trưởng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy quản lý, chủ động ngăn ngừa nguy cơ mất an toàn thực phẩm từ sớm, từ xa, thay vì chỉ xử lý khi sản phẩm kém chất lượng đã lưu thông và gây ảnh hưởng đến người tiêu dùng. Tuy nhiên, phòng ngừa nguy cơ không đồng nghĩa với việc tạo thêm rào cản hành chính.
Tinh thần xây dựng luật là chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên cơ sở khoa học, phân tích nguy cơ và phù hợp với thông lệ quốc tế; vừa nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe nhân dân, vừa kiến tạo môi trường kinh doanh thông thoáng, minh bạch, bền vững.
Một trong những thay đổi quan trọng của dự thảo là phương thức quản lý sản phẩm thực phẩm. Theo Bộ trưởng, thay vì áp dụng một hình thức quản lý chung như trước đây, dự thảo đề xuất 3 hình thức gồm công bố tiêu chuẩn sản phẩm, miễn đăng ký công bố sản phẩm và công bố tiêu chuẩn sản phẩm, và đăng ký công bố sản phẩm.
Thứ nhất, hình thức công bố tiêu chuẩn sản phẩm, áp dụng đối với phần lớn thực phẩm đã qua chế biến, bao gói sẵn; phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến, hương liệu và vật liệu bao gói tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm.
Tổ chức, cá nhân được sản xuất, kinh doanh và đưa sản phẩm ra thị trường sau khi hoàn thành việc công bố. Đây là phương thức quản lý theo hướng hậu kiểm, tương tự cơ chế tự công bố sản phẩm hiện hành.
Thứ hai, hình thức miễn đăng ký công bố và công bố tiêu chuẩn sản phẩm đối với thực phẩm không lưu thông trên thị trường, sản phẩm dùng để sản xuất nội bộ, sản phẩm chưa được tiêu chuẩn hóa, thực phẩm tươi sống, sơ chế hoặc chế biến nhỏ lẻ, thực phẩm chưa bao gói, thức ăn đường phố và thực phẩm kinh doanh tại các cơ sở dịch vụ ăn uống.
Tuy được miễn thủ tục công bố, các sản phẩm này vẫn phải đáp ứng yêu cầu về an toàn thực phẩm, điều kiện cơ sở chế biến và chịu sự giám sát của cơ quan chức năng. Quy định nhằm giảm thủ tục hành chính cho các cơ sở sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ nhưng không buông lỏng quản lý.
Thứ ba, hình thức đăng ký công bố sản phẩm đối với các nhóm thực phẩm cần kiểm soát chặt chẽ hơn, gồm thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt, sản phẩm dinh dưỡng dành cho trẻ dưới 36 tháng tuổi và thực phẩm có công bố, khuyến cáo về sức khỏe.
Bộ trưởng cho biết, việc quản lý nhóm sản phẩm này được xây dựng trên cơ sở các tiêu chuẩn của Codex, nhằm kiểm soát chất lượng và nội dung công bố về công dụng sản phẩm. Đây cũng là giải pháp khắc phục tình trạng lợi dụng cơ chế tự công bố, quảng cáo thổi phồng tính năng, công dụng thực phẩm để đánh lừa người tiêu dùng như đã xảy ra thời gian qua. Việc siết chặt quản lý đối với nhóm sản phẩm này cũng nhận được sự đồng tình của các doanh nghiệp làm ăn chân chính.
Một đầu mối quản lý nhưng cần sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị
Các bộ chuyên ngành vẫn tiếp tục thực hiện nhiệm vụ theo phân công của Chính phủ, nhất là kiểm soát các khâu ban đầu như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt, khai thác và giết mổ.
"Trong khâu giao thoa, Bộ Y tế thực hiện vai trò đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, trong đó có việc quy định giới hạn tối đa đối với dư lượng thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và các yếu tố có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe con người.
Các cơ sở nuôi trồng thủy sản vẫn phải thực hiện theo quy định của pháp luật về tiêu chuẩn, chất lượng sản phẩm, hàng hóa; lĩnh vực chăn nuôi cũng chịu sự điều chỉnh của các luật chuyên ngành. Không thể chuyển toàn bộ trách nhiệm quản lý hoạt động nuôi tôm, nuôi cá, nuôi gà, nuôi bò sang Bộ Y tế. Theo đó, Bộ Y tế giữ vai trò đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, còn các bộ chuyên ngành tiếp tục thực hiện trách nhiệm quản lý trong lĩnh vực được phân công", Bộ trưởng nhấn mạnh.
Giải thích việc mô hình một đầu mối vẫn cần sự tham gia của nhiều bộ, ngành, địa phương, Bộ trưởng cho rằng điều này xuất phát từ đặc thù của Việt Nam. Trong khi một số quốc gia có hệ thống nhân lực quản lý an toàn thực phẩm rất đông, Việt Nam vừa phải thực hiện tinh giản biên chế, vừa phải bảo đảm các nhiệm vụ quản lý nhà nước. Vì vậy, cần huy động sự tham gia của cả hệ thống chính trị, với trách nhiệm cụ thể của từng ngành, từng cấp.
Đối với hoạt động kiểm soát thực phẩm nhập khẩu, dự thảo đã quy định các phương thức kiểm tra như kiểm tra chặt, kiểm tra giảm và các hình thức phù hợp khác. Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục tiếp thu ý kiến đại biểu để làm rõ hơn cơ chế hậu kiểm.
Theo quy định tại Điều 57, việc kiểm soát có thể dựa trên dữ liệu về mức độ tuân thủ của doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân để đánh giá nguy cơ và thực hiện kiểm tra đột xuất khi cần thiết. Đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ và thức ăn đường phố, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu theo hướng đơn giản hóa thủ tục hành chính, nhưng không buông lỏng quản lý và vẫn phải gắn với trách nhiệm giám sát của chính quyền địa phương.
Tiếp thu kiến nghị về bếp ăn tập thể, nhãn cảnh báo và truy xuất nguồn gốc
Đối với các ý kiến về ghi nhãn, cảnh báo thực phẩm, Bộ trưởng cho biết nội dung này hiện đã được quy định tại Nghị định số 37/2026/NĐ-CP của Chính phủ và văn bản đang được sửa đổi. Những hướng dẫn liên quan đến đặc thù sản phẩm như cảnh báo dị ứng, khuyến cáo về sức khỏe sẽ tiếp tục được xem xét, hoàn thiện trên cơ sở quy định hiện hành và hướng dẫn của Codex.
Về cơ sở dữ liệu và truy xuất nguồn gốc, Bộ trưởng nhấn mạnh đây là nhiệm vụ quan trọng để tăng cường hậu kiểm, nâng cao hiệu quả quản lý an toàn thực phẩm. Bên cạnh các nhiệm vụ đang triển khai, Chính phủ đã ban hành quy định về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc hàng hóa theo Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Bộ trưởng đề nghị các doanh nghiệp quan tâm, chủ động thực hiện những quy định liên quan.
Trước kiến nghị của đại biểu về kiểm soát bếp ăn tập thể, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu để quy định rõ hơn trách nhiệm quản lý, giám sát. Đặc biệt, bếp ăn trường học, bếp ăn dành cho trẻ em cần có yêu cầu cao hơn nhằm bảo đảm an toàn thực phẩm và bảo vệ sức khỏe trong tương lai.
"Đây là một việc khó. Chúng tôi rất mong các ngành, các địa phương cùng hỗ trợ ngành y tế trên cả nước triển khai thực hiện nội dung này. Nếu toàn bộ trách nhiệm đều dồn cho ngành y tế hoặc một vài người thì chắc chắn chúng ta sẽ không thể làm được công việc này.
Trách nhiệm bảo đảm các điều kiện cho hoạt động an toàn thực phẩm đã được quy định rõ trong Kết luận số 114-KL/TW về tiếp tục hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, để các tỉnh ủy, thành ủy cùng vào cuộc, phối hợp với ngành y tế và các cơ quan liên quan, bảo đảm triển khai thực hiện tốt hơn trong thực tiễn", Bộ trưởng nhấn mạnh.
Trên cơ sở các ý kiến đóng góp, Chính phủ sẽ tiếp tục phối hợp với cơ quan thẩm tra tiếp thu, hoàn thiện dự án luật để trình Quốc hội xem xét.
