Không giáo án hay bảng đen phấn trắng, nghệ nhân dân gian là những người thầy đặc biệt, thầm lặng trao truyền di sản văn hoá cho thế hệ trẻ.
Quảng Ninh sở hữu kho tàng văn hóa phi vật thể vô cùng phong phú với tổng cộng 362 di sản thuộc 7 loại hình khác nhau, từ những làn điệu hát then của người Tày, hát soóng cọ của người Sán Chỉ, hát pả dung của người Dao, hát nhà tơ - hát múa cửa đình vùng biển miền Đông, đến lễ hội dân gian, nghề thủ công truyền thống làm gốm sứ, đóng thuyền nan, thuyền vỏ gỗ ở miền Tây...
Đứng sau việc giữ gìn, trao truyền những điệu hồn ấy chính là đội ngũ nghệ nhân dân gian, những "báu vật nhân văn sống" đang bền bỉ bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc giữa dòng chảy hiện đại. Đến nay, Quảng Ninh đã có tổng số 82 Nghệ nhân dân gian Việt Nam, trong đó có 2 Nghệ nhân Nhân dân và 36 Nghệ nhân Ưu tú.
Tuy nhiên, để họ yên tâm cống hiến và tiếp tục thắp sáng ngọn lửa di sản, cần những chính sách đãi ngộ thiết thực và toàn diện hơn. Thực tế hiện nay cho thấy, phần lớn các nghệ nhân dân gian trên địa bàn thành phố đều là những người tuổi đã cao, sinh sống ở các vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số với điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn. Họ đến với di sản bằng niềm đam mê cháy bỏng và trách nhiệm với tổ nghiệp, tự nguyện mang tri thức dân gian truyền dạy cho thế hệ sau mà không đòi hỏi thù lao.
Dù Quảng Ninh đã có nhiều nỗ lực trong việc vinh danh và hỗ trợ, nhưng mức trợ cấp hay cơ chế đãi ngộ hiện hành vẫn còn khiêm tốn so với những đóng góp to lớn của họ, chưa đủ để bảo đảm chi phí cho việc mở lớp truyền dạy. Sự thiếu hụt về chính sách hỗ trợ thỏa đáng đang dẫn đến nguy cơ đứt gãy thế hệ kế cận của các loại hình nghệ thuật truyền thống. Khi cuộc sống mưu sinh đè nặng, nhiều người trẻ khó lòng gắn bó lâu dài với nghệ thuật dân gian nếu chỉ dựa vào tinh thần tự nguyện. Thêm vào đó, khi các nghệ nhân qua đời, những tập quán xã hội, bài ca cổ và kỹ năng trình diễn tinh tế cũng theo đó mất đi nếu không kịp thời được ghi chép, số hóa và truyền dạy bài bản.
Đứng trước nguy cơ thất truyền của nhiều di sản văn hóa phi vật thể khi các nghệ nhân ngày một cao tuổi, Quảng Ninh cần xem việc đầu tư cho nghệ nhân là đầu tư trực tiếp vào nguồn lực phát triển văn hóa bền vững. Có lẽ, thành phố nên nghiên cứu ban hành các nghị quyết chuyên đề với chính sách đãi ngộ đặc thù, bao gồm hỗ trợ sinh hoạt phí hằng tháng đối với các nghệ nhân đã được Nhà nước vinh danh, trợ cấp y tế và tạo điều kiện về không gian sinh hoạt cộng đồng. Theo Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thanh Quyết, Chủ nhiệm CLB Hát đúm Quảng Yên, việc này nên làm càng sớm càng tốt vì đội ngũ nghệ nhân đều ở độ tuổi rất cao, có người đã trên 100 tuổi. Sợ rằng, họ không đợi chờ được mà sẽ mang theo di sản về bên kia thế giới khi chưa kịp trao truyền.
Bên cạnh đó, việc thành lập Quỹ bảo tồn và phát triển di sản văn hóa phi vật thể sẽ tạo nguồn kinh phí ổn định để hỗ trợ nghệ nhân thành lập các CLB, mua sắm nhạc cụ, đạo cụ và chi trả thù lao tương xứng cho các buổi truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ. Theo ông Vũ Kim Tuyến, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Quảng Ninh, không chỉ dừng lại ở hỗ trợ tài chính trực tiếp, địa phương cần gắn liền việc bảo tồn di sản của nghệ nhân với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái bền vững. Quảng Ninh có lợi thế rất lớn về du lịch, việc đưa các làn điệu dân ca, dân vũ hay các nghi lễ truyền thống do chính các nghệ nhân biểu diễn vào các chương trình tour trải nghiệm du lịch sẽ giúp tạo ra nguồn thu nhập ổn định và bền vững cho nghệ nhân dân gian.
Khi các bài hát dân ca trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, thu hút du khách tại các điểm đến như: Bình Liêu, Ba Chẽ, Móng Cái hay Vân Đồn, nghệ nhân vừa có môi trường thực hành di sản thường xuyên, vừa nâng cao được đời sống kinh tế. Đãi ngộ tốt không chỉ là sự tri ân xứng đáng đối với những cống hiến thầm lặng của các nghệ nhân, mà còn là chìa khóa để Quảng Ninh giữ gìn nét đẹp văn hóa độc đáo, làm giàu thêm bản sắc của vùng đất di sản trong hành trình hội nhập và phát triển bền vững.
