Là vùng đất cổ với nhiều dân tộc cùng sinh sống, mỗi dân tộc lại có những nét văn hóa rất riêng, Quảng Ninh sở hữu kho tàng văn hoá phi vật thể phong phú, đa dạng, cần được phân loại, hệ thống hoá xây dựng cơ sở dữ liệu để phục vụ khai thác.
Di sản văn hóa phi vật thể được hiểu là những thứ không thể cầm nắm được, là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng, hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác.
Quảng Ninh hiện có 362 di sản văn hóa phi vật thể thuộc 7 loại hình, gồm: 76 lễ hội dân gian truyền thống, 25 di sản nghề thủ công truyền thống, 22 di sản nghệ thuật trình diễn dân gian, 14 di sản ngữ văn dân gian, 168 di sản tập quán xã hội, 7 di sản tiếng nói chữ viết, 50 di sản tri thức dân gian.
Trong đó, loại hình trình diễn dân gian rất phong phú, tiêu biểu như: Hát then của người Tày, hát đối, hát giao duyên trên thuyền của ngư dân trên vịnh Hạ Long, hát đúm ở đảo Hà Nam, hát soóng cọ của người Sán Chỉ, hát dân ca pả dung của người Dao, hát nhà tơ, hát - múa cửa đình ở nhiều địa phương miền Đông của thành phố.
Đến nay, Quảng Ninh có 19 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, gồm: Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái; hát nhà tơ (hát cửa đình); nghệ thuật trình diễn dân gian hát soóng cọ của người Sán Chỉ và hát soọng cô của người Sán Dìu; các lễ hội đền Cửa Ông, miếu Tiên Công, đình Trà Cổ, đình Quan Lạn, đình Đầm Hà, đình Vạn Ninh, lễ hội Bạch Đằng và lễ hội Xuống đồng; tục Kiêng gió của người Dao xã Đồng Văn; lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y; lễ mừng cơm mới của người Tày; tri thức dân gian về nghệ thuật may trang phục truyền thống của người Sán Chỉ; tri thức dân gian nghệ thuật may và trang trí trang phục người Dao Thanh Phán; tập quán xã hội và tín ngưỡng lễ hội Cầu mùa của người Sán Chỉ và nghệ thuật trình diễn dân gian hát đối vùng biển Quảng Ninh.
Đặc biệt, Quảng Ninh cũng sở hữu 2 di sản, gồm then của người Tày là một trong số 11 tỉnh, thành có then của các dân tộc Tày, Nùng, Thái Việt Nam và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ của người Việt, đã được UNESCO ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Trong những năm qua, Quảng Ninh liên tục rà soát, tổ chức kiểm kê và lập hồ sơ danh mục di sản văn hóa phi vật thể theo các quy định. Gần đây nhất là thực hiện theo Thông tư số 04/2025 của Bộ VH-TT&DL. Theo đó, từ tháng 7/2026, Sở VH-TT&DL bắt đầu tổ chức kiểm kê, lập hồ sơ danh mục di sản văn hóa phi vật thể.
Mục đích của đợt kiểm kê này nhằm nhận diện và xác định hiện trạng của các loại hình di sản văn hoá phi vật thể tiêu biểu về giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, cũng như vai trò, tầm quan trọng của di sản văn hoá phi vật thể. 6 loại hình di sản văn hoá phi vật thể được kiểm kê gồm: Biểu đạt và truyền thống truyền khẩu, nghệ thuật trình diễn dân gian, tập quán xã hội và tín ngưỡng, lễ hội truyền thống, tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống.
Phòng Quản lý Di sản, Sở VH-TT&DL chủ trì phối hợp với Văn phòng Sở, Bảo tàng - Thư viện thành phố và Phòng Văn hoá - Xã hội của các xã, phường, đặc khu trong toàn thành phố đã lần lượt nghiên cứu, thu thập thông tin tư liệu có liên quan, khảo sát điền dã, thu thập tư liệu, lập phiếu kiểm kê, rà soát, cập nhật, lập hồ sơ, tổng hợp đánh giá kết quả. Tính đến ngày 25/9, việc kiểm kê hoàn thành tại các xã, phường, đặc khu trong toàn thành phố.
Hội Văn nghệ dân gian và Hội Đông y thành phố đã phối hợp tích cực trong công tác kiểm kê, xác định địa danh nơi di sản đang tồn tại, xác định không gian văn hoá cộng đồng chủ thể sáng tạo, thể hiện duy trì và lưu truyền di sản, các đồ vật công cụ và phương tiện thực hành di sản, xác định chủ thể của di sản là nghệ nhân dân gian hay cộng đồng, nhóm cộng đồng, thư mục các tác phẩm đã xuất bản. Ông Vũ Kim Tuyến, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Quảng Ninh, cho biết: "Hội đã thống kê, báo cáo việc xuất bản ấn phẩm về văn hóa phi vật thể đến hết tháng 8/2026. Cụ thể, chúng tôi đã xuất bản được 18 cuốn sách của tập thể, hoặc cá nhân hội viên về lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể".
Đồng thời, công tác kiểm kê cũng miêu tả quá trình ra đời, tồn tại, hình thức biểu hiện, cũng như hiện trạng của di sản, đánh giá giá trị của di sản và đề xuất những giải pháp bảo tồn. Dự kiến danh mục này sẽ được công bố vào tháng 10/2026, làm tiền đề để bảo tồn và khai thác, phát huy hiệu quả các giá trị di sản văn hoá phi vật thể trong hoạt động quảng bá, phát triển kinh tế - xã hội, văn hoá - du lịch của địa phương.
