Công nghiệp cơ khí, luyện kim là nền tảng để phát triển các ngành công nghiệp khác, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế. Trong những năm qua, ngành cơ khí, luyện kim trên địa bàn tỉnh đã có những bước tăng trưởng đáng kể cả về quy mô và sản phẩm. Tốc độ tăng trưởng bình quân giá trị sản xuất của ngành cơ khí, luyện kim giai đoạn 2000-2010 đạt 29,83%/năm.
Đổi mới công nghệ
Theo thống kê chưa đầy đủ, trên địa bàn tỉnh hiện có trên 1.000 doanh nghiệp, cơ sở sản xuất cơ khí. Có thể kể đến một số doanh nghiệp sản xuất cơ khí trong các lĩnh vực then chốt như: Công ty Công nghiệp ô tô Than Việt Nam, Nhà máy Cơ khí ô tô (Uông Bí), Xí nghiệp sửa chữa ô tô Mạo Khê... và một số công ty tư nhân, cổ phần khác. Trong lĩnh vực sản xuất máy móc thiết bị, chi tiết máy phục vụ công nghiệp khai thác, chế biến than có Công ty Chế tạo máy Than Việt Nam, Nhà máy Cơ khí Mạo Khê, Công ty TNHH Đông Hà... Đặc biệt trong những năm qua, ngành cơ khí đóng tàu của tỉnh cũng có những bước tiến đáng kể. Hiện nay, trên địa bàn tỉnh ngoài các Công ty TNHH MTV Đóng tàu Hạ Long, Công ty Cơ khí đóng tàu - TKV, Công ty CP Cơ khí đóng tàu Thuỷ An, Xí nghiệp Đóng tàu Thành An thì còn có 39 cơ sở đóng mới và sửa chữa tàu có quy mô vừa, 35 cơ sở sửa chữa quy mô nhỏ. Lĩnh vực cơ khí chế tạo thiết bị đồng bộ có Nhà máy Chế tạo thiết bị nâng hạ cơ khí Quang Trung tại phường Phương Nam (TP Uông Bí)... Nhờ tích cực đầu tư đổi mới công nghệ, đặc biệt là đầu tư trong ngành đóng tàu, lắp ráp ô tô tải và luyện kim nên năng suất lao động tăng mạnh, giá trị đầu tư và sản xuất lớn, nhưng sử dụng lao động trong sản xuất, vận hành nhà máy lại không nhiều do mức độ cơ giới hoá tự động hoá ngày càng cao.
Đặc biệt trong thời gian qua để đáp ứng yêu cầu phục vụ sản xuất trong ngành, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) đã đầu tư cải tạo, mở rộng Nhà máy cơ khí Trung tâm Cẩm Phả (nay là Công ty chế tạo máy TKV) nâng công suất lên 32.000 tấn/năm, xây dựng Nhà máy Đại tu ô tô Cẩm Phả (nay là Công ty cổ phần Công nghiệp ô tô - TKV) với công suất sửa chữa cấp đại tu quy đổi theo xe BelaZ 540 (tải trọng 30 tấn) là 620 xe/năm. Bên cạnh đó, các nhà máy cơ khí khác của ngành than và ngành khai thác các khoáng sản khác được đầu tư chiều sâu nâng cao năng lực và công suất. Vinacomin cũng đã đầu tư dây chuyền công nghệ lắp ráp xe tải hạng nặng và xe chuyên dùng công suất 3.000 xe/năm tại Công ty cổ phần Công nghiệp ô tô - TKV, dây chuyền chế tạo cột chống thuỷ lực 23.000 bộ/năm tại Công ty cổ phần Chế tạo máy - TKV, dây chuyền sửa chữa tập trung. Trên lĩnh vực cơ khí đóng tàu, các đơn vị lớn như Công ty TNHH MTV Đóng tàu Việt Nam đã đầu tư nâng cao năng lực đóng tàu xuất khẩu tàu 53.000 tấn lên tàu 70.000 tấn. Công ty Cơ khí đóng tàu - TKV đã có đủ năng lực tổ chức thực hiện dịch vụ sản xuất từ sửa chữa đến chế tạo các thiết bị vận tải thuỷ đến 10.000 tấn. Công ty Công nghiệp tàu thuỷ Sông Chanh đã đóng mới và sửa chữa tàu vỏ thép...
Ngành công nghiệp cơ khí trên địa bàn đã quan tâm đến việc đổi mới công nghệ và thiết bị cho các cơ sở cơ khí chế tạo, trong đó có ứng dụng công nghệ cao trong thiết kế, chế tạo, nhằm tạo dựng được một số thương hiệu có uy tín để xuất khẩu và hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế như Công ty Thép Cái Lân đã đầu tư dây chuyền công nghệ đồng bộ đã sản xuất ra thép tấm các loại. Nhà máy chế tạo thiết bị cơ khí nâng hạ Quang Trung đã đầu tư công nghệ tiên tiến, hiện đại sản xuất ra các thiết bị nâng hạ cung cấp cho các dự án lớn.
Để giảm thiểu ô nhiễm môi trường
Trong quá trình chế tạo ra sản phẩm cơ khí, đặc biệt là đóng tàu, việc xử lý bề mặt là một trong những công đoạn khá phổ biến. Nguy cơ ô nhiễm rõ nhất, nhiều nhất là bụi cát trong quy trình làm sạch vỏ tàu trước khi sơn. Theo tính toán, một nhà máy cỡ vừa mỗi năm thải ra trên 7.000m3 cát thải lẫn rỉ sắt và sơn. Trong sơn lẫn cát thải mang rất nhiều hợp chất Benzen, phenol, hạt kim loại rất nguy hại. Thêm vào đó, ô nhiễm tiếng ồn, khí thải cũng xảy ra như các nhà máy cơ khí khác có các công đoạn cắt, hàn… Vì vậy, để phòng ngừa, giảm thiểu ô nhiễm môi trường các nhà máy cơ khí trên địa bàn đã áp dụng một số giải pháp như xử lý hỗn hợp nước thải tẩy rửa, xử lý nước thải mạ Nicken và Chrome… Đặc biệt, để giải quyết cơ bản nguy cơ ô nhiễm đối với cơ khí đóng và sửa chữa tàu nêu trên, một số cơ sở đã áp dụng công nghệ làm sạch bề mặt bằng hệ thống nước siêu cao áp (UHP) kết hợp với một loại sơn Expoxy amin biến tính composite (ES301) để làm sạch bề mặt thép và sơn cho tàu biển. Riêng số cát thải đã tồn tại hoặc phát sinh được thu gom, tái sử dụng để đóng gạch block, dùng lát vỉa hè, công viên...
Có thể khẳng định đến nay sản xuất cơ khí trên địa bàn tỉnh chưa gây ra các tác động môi trường đáng kể nhờ áp dụng công nghệ mới và chấp hành tốt các quy định thu gom các tác nhân gây ô nhiễm ngay từ khâu sản xuất. Tuy nhiên, để hướng tới một nền sản xuất sạch hơn, hài hoà với môi trường, bên cạnh việc các doanh nghiệp sản xuất cơ khí đã và đang tích cực đổi mới công nghệ thì các ngành chức năng cũng cần tăng cường quản lý, giám sát đảm bảo các dự án mới triển khai trên địa bàn phải là công nghệ sạch.
Thanh Phong
