Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế, Quảng Ninh là địa bàn có tiềm năng lớn để phát triển hoạt động thương mại, nhất là thương mại qua biên giới và thương mại qua đường biển. Theo dự báo khi giá trị thương mại quốc tế của Việt Nam tăng thêm 11%/năm trong giai đoạn 2011-2015 và 10%/năm trong giai đoạn 2016-2020 thì sẽ thúc đẩy tăng trưởng thương mại qua biên giới và đường biển. Và khi đó cơ hội thúc đẩy phát triển hoạt động này của Quảng Ninh sẽ còn tiếp tục tăng cao.
Nhìn lại kết quả hoạt động của ngành thương mại trên địa bàn tỉnh trong thời gian qua thấy rằng nhờ có sự tăng trưởng của thương mại qua đường biển quốc tế và thương mại qua biên giới quốc tế nên tốc độ tăng trưởng của ngành thương mại đã đạt 16,2%/năm. Khối lượng hàng hoá vận chuyển đã tăng 13,4%/năm, từ 11.453 tấn lên 18.972 tấn. Cũng theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế hoạt động thương mại quốc tế tại Quảng Ninh chủ yếu qua đường biển vừa phục vụ giao dịch thương mại quốc tế của tỉnh Quảng Ninh vừa phục vụ cho cả khu vực Đồng bằng Sông Hồng và Vùng Kinh tế trọng điểm phía Bắc. Riêng thương mại qua biên giới với Trung Quốc được thực hiện qua 3 cửa khẩu: Bắc Luân, Ka Long, Vạn Gia (Móng Cái); Hoành Mô (Bình Liêu) và Bắc Phong Sinh (Hải Hà), trong đó Móng Cái là cửa khẩu giao dịch chính. Dòng thương mại này chiếm 9% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc và 1,5% kim ngạch nhập khẩu từ Trung Quốc sang Việt Nam.
Được đánh giá là địa bàn nằm cận kề với thị trường rộng lớn nhưng Quảng Ninh lại không nằm trên trục thương mại chính đi qua Trung Quốc. Tỉnh chỉ chiếm 1,5% tổng lượng hàng nhập khẩu từ Trung Quốc vào Việt Nam và 9,2% tổng lượng hàng xuất khẩu sang Trung Quốc, chủ yếu là cao su. Thương mại biên mậu kém cạnh tranh so với thương mại trên biển đối với hàng hoá vận chuyển sang các khu vực khác của Trung Quốc, ngoài miền Tây Nam Trung Quốc. Bởi chi phí vận chuyển một container hàng từ Hà Nội sang Quảng Châu bằng đường bộ qua Móng Cái cao gấp 2-3 lần vận chuyển bằng đường biển qua cảng Hải Phòng. Hơn nữa, tuyến đường sắt giữa Hà Nội và Nam Ninh, thủ phủ tỉnh Quảng Tây cũng đi qua Lạng Sơn và không qua Quảng Ninh. Do vậy, các cửa khẩu tỉnh Quảng Ninh có tính cạnh tranh ở hai loại hình hoạt động thương mại là giao dịch thương mại trong các vùng lân cận (giữa Quảng Ninh với các tỉnh trong Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ và tỉnh Quảng Tây) và hàng hoá tạm nhập tái xuất qua cảng Hải Phòng hoặc Cái Lân sang Trung Quốc. Tuy nhiên, hàng hoá tạm nhập tái xuất thường chịu những thay đổi trong chính sách thương mại của Trung Quốc và doanh nghiệp có khả năng sẽ thay đổi luồng vận chuyển hàng hoá không qua Quảng Ninh.
Cụ thể như năm 2013 hoạt động tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu, kho ngoại quan của Quảng Ninh đạt trên 2,882 tỷ USD, bằng 96,07% so với cùng kỳ năm 2012 do những điều tiết, thay đổi trong chính sách vĩ mô của Nhà nước và các chính sách biên mậu từ phía nước bạn. Đối với thương mại trên biển, thách thức chính của Quảng Ninh chính là cạnh tranh từ cảng Hải Phòng. Hải Phòng nằm gần Hà Nội hơn (cách Hà Nội 90km, trong khi Quảng Ninh cách 150km), và có một cảng tổng hợp (so với 5 cảng chính nằm dọc bờ biển tỉnh Quảng Ninh) với công suất cao gấp khoảng 5 lần (954.000 TEU so với 204.000 TEU của Quảng Ninh). Theo phản ánh của các doanh nghiệp hoạt động vận tải thương mại trên biển thì cảng Cái Lân, cảng chính của tỉnh Quảng Ninh còn tồn tại một số điểm hạn chế về kênh dẫn cho phép các tàu có tải trọng lớn cập cảng dễ dàng cũng như hệ thống đường bộ kết nối nội địa và tới biên giới với Trung Quốc. Ngoài ra, mặc dù đã triển khai một số biện pháp cải cách hành chính nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động của cảng Cái Lân, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc thu hút doanh nghiệp. Việc hoạt động theo hình thức trung chuyển tại các cảng của Quảng Ninh không mang tính khả thi cao, bởi để trung chuyển qua Quảng Ninh, các tàu thuyền sẽ phải đi đường vòng từ những tuyến vận tải quốc tế chính, do đó tăng chi phí nhiên liệu thêm khoảng 60.000 USD mỗi chuyến đi. Ngoài ra, thương mại trung chuyển thường không ổn định do khách hàng có thể nhanh chóng chuyển sang địa điểm có hiệu quả hơn về chi phí.
Như vậy để có thể giải phóng, kích thích tiềm năng phát triển của hoạt động thương mại quốc tế, tỉnh cần thực hiện đầu tư lớn vào cơ sở hạ tầng để nâng cao hiệu suất của ngành vận tải và kho vận, đồng thời đảm bảo cạnh tranh với các tỉnh khác như là một tuyến đường cho thương mại quốc tế. Đặc biệt, tỉnh cần thúc đẩy sớm triển khai xây dựng tuyến đường nối TP Hạ Long với Hải Phòng và Hạ Long - Móng Cái để nâng cao hiệu suất chuyên chở hàng hoá từ Hải Phòng và cảng Cái Lân tới Móng Cái. Để phát triển thương mại qua đường biển, tỉnh cần hỗ trợ kế hoạch mở rộng cảng Cái Lân và nhanh chóng nhận diện các cơ hội để tận dụng cảng Lạch Huyện mới. Cùng với đó có kế hoạch thúc đẩy tăng trưởng thương mại từ Trung Quốc bằng cách đơn giản hoá các thủ tục cho phép hàng hoá vào qua cửa khẩu Móng Cái và đề nghị Chính phủ sửa đổi Quyết định 254/2006/QĐ-TTg để cung cấp các ưu đãi hỗ trợ cho thương mại biên giới thông qua cửa khẩu Móng Cái. Hỗ trợ Móng Cái vươn lên trở thành một trung tâm thương mại sôi động hơn để thúc đẩy lượng hàng hoá lớn hơn đi qua biên giới này. Để khuyến khích đầu tư lâu dài hơn vào hạ tầng vận tải và kho vận cũng như khuyến khích nhiều thương nhân hơn cân nhắc lựa chọn tuyến đường này, tỉnh cần sớm báo cáo Chính phủ đảm bảo tính ổn định của khung pháp lý hiện tại về hoạt động của cửa khẩu Móng Cái.
Ngọc Lan
